لباس مناسب برای مقابله با عرق سوز و گرمای تابستان

فصل تابستان از راه رسیده است و لباس‌های گرم به گنجه‌ها منتقل ‌شده و لباس‌های تابستانی با رنگ‌های روشن و شاد دم‌دست قرار گرفته و لباس‌هایی که خیلی از ما فکر می‌کنیم هر چه بازتر و آستین کوتاه‌تر باشد، بهتر است.

اما دکتر سید مسعود داوودی، متخصص پوست و دانشیار دانشگاه علوم پزشکی بقیه الله نظر متفاوتی دارد و معتقد است: این تصور اشتباه است و با وجود گرمای این فصل، لباس های تابستانی باید پوشیده باشد تا پوست در برابر اشعه آفتاب در امان بماند.

۳ قانون اساسی؛ پوشیده، روشن و نخی

در تابستان آفتاب عمودی می تابد، بنابراین احتمال بروز آسیب های ناشی از آن بیشتر است.

دکتر داوودی می گوید: با وجود این که تابستان فصل گرمی است، باید در آن لباس هایی بپوشیم که پوشش کافی در مقابل نورخورشید ایجاد کند.

این متخصص پوست ادامه می دهد: پیراهن های تابستانی باید آستین بلند و شلوار ها پاچه بلند باشد. رنگ این لباس ها هم باید روشن باشد، چون لباس های روشن، نور خورشید را منعکس می کند و گرمای آفتاب جذب این پارچه ها نمی شود. جنس پوشاک تابستانی هم از آنجا که تهویه و تبخیر عرق بدن از پارچه های نخی بهتر انجام می شود، بهتر است نخی باشد.

او با اشاره به این که پوشیدن لباس هایی که تار و پود درشت دارد طوری که نور از آن عبور می کند، در فضای آزاد، مناسب نیست و بهتر است زیر نور آفتاب لباس هایی با تار و پود فشرده و متراکم تر پوشیده شود، تاکید می کند: تمام این نکته ها باید در مورد لباس بچه ها با دقت بیشتری در نظر گرفته شود، زیرا پوست بچه ها به آفتاب حساس تر است و باید پوشش کافی داشته باشند.

پوشیدن زیر پیراهنی واجب است

خیلی ها فکر می کنند هر چه کمتر لباس بپوشند، از گرما بیشتر در امان می مانند، اما دکتر داوودی نظر دیگری دارد و توضیح می دهد: بعضی افراد بخصوص آقایان، از پوشیدن زیرپوش غفلت می کنند، در حالی که این پوشش که براحتی می توان جنس نخی آن را تهیه کرد، مثل یک حوله روی بدن عمل می کند، عرق را به خود می گیرد و از نشت عرق به پیراهن جلوگیری می کند بنابراین از ایجاد بوی نامطبوع عرق در لباس رو تا حدی جلوگیری می شود.

او می افزاید: از سوی دیگر پیراهن را به دلیل این که عرق به آن سرایت نمی کند، مدت بیشتری می توان پوشید بدون این که بوی بدی گرفته باشد.

در فضای باز؛ کلاه و عینک

خیلی از ما ایرانی ها با کلاه بیگانه ایم و غیر از کلاه های بافتنی زمستانی، کلاه دیگری نداریم، اما این پوشش حکم یک ضد آفتاب فیزیکی را دارد و استفاده از آن در روزهای آفتابی واجب است.

دکتر داوودی توصیه می کند: هنگام گردش در مناطقی مانند کوه، دشت و دریا، گذاشتن کلاه لبه داری که هم صورت، هم گردن و هم گوش ها را از اشعه آفتاب محافظت کند، بسیار ضروری است. علاوه بر آن حتما باید از عینک مناسبی که چشم و پوست اطراف آن را محافظت کند، استفاده کرد.

این متخصص پوست یادآوری می کند: البته در زندگی روزمره و برای تردد در شهر هم استفاده از کلاه پیشنهاد می شود، زیرا می تواند از آسیب پوست تا حد زیادی جلوگیری کند.

کفش تابستانی یادتان نرود

درست خواندید؛ کفش تابستانی هم شرط و شروطی دارد که حتما باید به آنها توجه کرد. به گفته این استاد دانشگاه، بهترین کفش برای فصل گرما، کفش هایی است که تهویه بهتری دارد، مانند کفش های روباز و صندل ها، اما اگر کسی در محل کار یا به علت موقعیت اجتماعی امکان پوشیدن چنین کفش هایی را ندارد، می تواند کفش های چرمی یا کفش های پارچه ای بپوشد. البته کفش های پارچه ای از کفش های چرم خنک تر و بهتر است، اما آلودگی محیط را به خود می گیرد.

به عقیده این متخصص پوست، بدترین کفش ها برای پوشیدن در فصل های گرم، از جنس چرم های مصنوعی است که در قالب کفش های ورزشی آنها را می بینیم؛ البته در کفش های ورزشی جدید امکان تهویه هوا از طریق کف یا کناره ها وجود دارد، اما به هر حال پوشیدن کفش با چرم مصنوعی باعث تعریق زیاد پا و اضافه شدن قارچ و ایجاد مشکل می شود. وی در مورد پوشیدن کفش و صندل بدون جوراب می گوید: در افرادی که تحرک زیادی دارند، چون سر خوردن لبه های کفش و صندل روی پوست راحت تر است، پوشیدن جوراب نخی از آسیب پوست پیشگیری می کند، ولی در افرادی که تحرک چندانی ندارند، آنچنان مشکل ساز نیست.

از سوی دیگر، با نپوشیدن جوراب، امکان تابش آفتاب به پوست پا بیشتر است. البته آفتاب از جوراب هم رد می شود، ولی پوشیدن جوراب سفید با رنگ روشنی که نور آفتاب را منعکس کند، عوارض و اثر آفتاب را کمتر خواهد کرد.

در گشت و گذارها لباس روشن نپوشید

در فصل تابستان اگر قصد رفتن به محیط باز را دارید، باید بدانید شرایط لباس پوشیدن متفاوت است. دکتر داوودی می گوید: برخلاف آنچه در مورد رنگ لباس در شرایط عادی توصیه شد، نباید در چنین محیط هایی لباس روشن پوشید، چون باعث جذب حشرات می شود و امکان گزیدگی افزایش می یابد. در این شرایط لباس نخی، ولی با رنگ های نه چندان روشن بهتر است؛ ضمن این که لباس ها حتما باید پوشیده باشد.

عرق سوز، بلایی تابستانی

تا به حال هر چه گفتیم در مورد لباس های رو بود، اما نباید از لباس های زیر هم غافل شد. این متخصص پوست با بیان این جمله ها ادامه می دهد: لباس های زیر هم باید از جنسی باشد که امکان تهویه و تبخیر عرق با پوشیدن آنها فراهم باشد، یعنی باید نخی باشد. تمام لباس های تابستانی، حتی لباس های زیر نباید چسبان باشد بلکه باید گشاد باشد تا به دنبال فعالیت، ساییدگی لباس با پوست، اتفاق نیفتد و پوست آسیب نبیند.

وی ادامه می دهد: مهم ترین آسیبی که در اثر ساییدگی لباس تنگ با پوست ایجاد می شود، عرق سوز است پس کسانی که مستعد عرق سوز هستند، بخصوص افرادی که وزن شان زیاد است، ضمن این که لباس گشاد می پوشند، حتما باید لباس زیر پاچه دار بپوشند تا دچار مشکل آزاردهنده عرق سوز نشوند. به گفته این استاد دانشگاه، لباس هایی با پارچه های ضخیم تر و زمخت مثل شلوارهای جین ساییدگی کشاله ها را به دنبال دارد و باعث عرق بیشتر و عرق سوز می شود و به دلیل مرطوب بودن محیط، امکان قارچی شدن ناحیه های مورد تماس با لباس و بروز مشکلات بعدی بیشتر است. عرق سوز بیشتر سوزش و خارش را در پی دارد و اگر قارچ روی آن سوار شود، خارش بیشتر می شود. اگر عرق سوز طول بکشد، می توان به قارچی شدن آن شک کرد.

وی تاکید می کند: برای پیشگیری از عرق سوز استفاده از پودر بچه تا حدی کمک کننده است، ولی برای درمان در مواردی که مطمئن هستیم عفونت قارچی وجود ندارد، بیشتر پمادهای کورتونی ملایم تجویز می شود، ولی اگر احتمال چنین عفونی وجود داشته باشد، نباید از این پمادها استفاده کرد، بنابراین بهتر است حتما در صورت بروز این مشکل به پزشک مراجعه کرد.

تعویض روزانه لباس و استحمام را فراموش نکنید

در تابستان به علت تعریق امکان آلوده شدن لباس به عرق زیاد است، بهتر است کسانی که تعریق زیادی دارند، حتما هر روز لباس های زیر و رویشان را عوض کنند و استحمام داشته باشند.

این استاد دانشگاه با یادآوری این که اگر کسی زیرپیراهنی بپوشد، مجبور نخواهد بود لباس های رویش را هر روز تعویض کند، تاکید می کند: البته این موضوع به شرایط هر فرد بستگی دارد، ولی بهتر است زیرپیراهنی در هر صورت به طور روزانه عوض شود چون یکی از دلایل بوی نامطبوع بدن، دیر عوض کردن این لباس است. ممکن است کسی هر روز دوش بگیرد، ولی چون همان لباس روز قبل را به تن می کند، بوی عرق بدهد.

منبع: سایت پزشکی و مجله سلامتی راستینه

طراحی لباس

اگر شما هم از دیدن , پوشیدن و البته خلق لباس های شیک لذت می برید حتما سوالات زیر برایتان مطرح شده:

ایده لباس های شیک از کجا می آید و چه افرادی مدل لباس های آینده را ترسیم می کنند؟

چرا ویترین فروشگاه ها و مزون ها بعد از مدتی عوض و مدل های تکراری جای خود را به لباس های شیک جدید می دهند.

چرا در سطح مزون ها معمولا تنوع لباس ها و مدل های جذاب تری مشاهده می شود؟

چرا عموما لباس هایی که به خیاط سفارش می دهید با آنچه تحویل می گیرید کاملا متفاوت است؟

وظیفه انتخاب پارچه های مناسب برای لباس و مدیریت تیم الگو سازی و دوخت به عهده کدام شاخه شغلی است؟

مجموع پاسخ سوالات بالا و سوالات مرتبط با این موضوع روشنگر شغل و وظیفه طراح لباس است.در واقع طراحی لباس رشته ای ترکیبی از هنر و صنعت است.

رشته طراحی لباس

  • تکنیک های زیر بخشی از حد اقل توانی است که یک فرد برای فعالیت در حرفه طراحی لباس باید بیاموزد:
  • طراح لباس باید با انواع اندام و نواقص اندامی آشنایی داشته بتواند نواقص اندامی افراد را برای طراحی شناسایی کند.
  • طراح لباس با انواع اجزای لباس(یقه-آستین و …)اشنایی دارد و می تواند بر اساس نقص اندامی افراد طرح لباس برای آنها بکشد.
  • طراح لباس باید به ترکیب رنگ و پارچه شناسی واقف باشد و بر اساس طرح ها و مشتریان خود پارچه و رنگ آمیزی مناسبی انتخاب کند.
  • توانایی ایجاد الگور مادر(مولاژ) از دیگر توانایی های اصلی طراح لباس است.یعنی طراح باید بتواند طرح خود را با الگو روی مانکن به نمایش بگذارد این کار سبب کاهش خطاهای درک خیاط از طرح می شود.(شغل طراح با خیاط متفاوت متفاوت است و در واقع خیاط بخشی از تیم یک طراح لباس است.)
  • خلاقیت و تصوریر سازی عنصری جدا نشدنی از صنعت مد می باشد.
  • بازار شناسی و توان توجیهی مناسب برای مدیریت تیم اجرا نیز از دیگر توانایی های مهم طراحان لباس است.

 

طراحی لباس چیست

طراح لباس با شناخت نیاز مشتریان و هنری که آموخته تلاش خود را برای کشیدن یک ایده ذهنی از لباس متمرکز می سازد  و بعد از کشیدن طرح با شناختی که از انواع پارچه دارد پارچه مورد نیاز برای ایده خود را تعیین و با علم مولاژ الگوهای اصلی لباس را بیرون می آورد و سپس برای دوخت, آن را به خیاط و چرخ کارمی سپارد.البته وابسته به علاقه طراح به دوخت و مراحل اجرایی ,دوخت نیز می تواند توسط خود طراح انجام شود ولی در حالت معمول این کار وظیفه طراح نیست.

 

بازار کار طراحی لباس

از لحاظ استراتژی با توجه به وجود جمعیت جوان و مشتاق شیک پوشی در  ایران این شغل در حال حاضر از شغل های پردرآمد محسوب می گردد که البته آینده روشنتری برای آن پیشبینی می گردد.از نکات دیگر در مورد شغل طراحی لباس می توان به ویژگی فرد محور بودن آن اشاره کرد. برای کار در این رشته نیاز به سرمایه اولیه نیست و توان شخصی طراح نقش اول و آخر را بازی می کند.

آموزش طراحی لباس        

دانشگاه های دارای رشته طراحی لباس

 

سرفصل های آموزش طراحی لباس

طراحی فیگور(Figure Drawing):

اصول طراحی،تناسبات طولی و عرضی بدن،تناسبات طولی و عرضی بدن،طراحی اسکلت،طراحی ماهیچه ای اندام و …

نقش دانش طراحی فیگوراتیو در طرح یک لباس چیست؟

طراحی لباس (Design clothes):

 

 

اجزای لباس،طراحی انواع یقه،طراحی آستین ها،طراحی دامن و شلوار،طراحی لباس اسپرت، مشاغل وطراحی لباس شب .

مدسازی و خلاقیت در طراحی چه نقشی در آینده شغلی یک طراح لباس ایفا میکند؟

رنگ شناسی تخصصی لباس (Chromatics specialized clothing ):

آشنایی با طیف رنگ و اصول ترکیب رنگها برای زیبایی بصری لباس،اصول استفاده از الگوهای طبیعی ترکیب رنگ برای زیبایی پوشاک و …

چرا رنگ را چوب جادوی طراح مینامند؟

پارچه شناسی تخصصی : ( textile science )

شناخت جنسیت انواع پارچه و کاربرد آن در البسه.

مولاژ(Pattern making):

اصلاح مانکن،الگو سازی حجمی طرح های لباس بر روی مانکن و …

علت اصلی خوشپوشی و تناسب برخی لباس ها چیست؟

دوخت های تزئینی

آشنایی با دوخت های تزیینی روی پارچه برای زیبایی بصری البسه .

چاپ و نقاشی روی پارچه:

اصول طراحی و چاپ روی پارچه،نقاشی روی پارچه

نرم افزار طراحی لباس(Photoshop in Fashion Design،Illustrator in Fashion Design)

آموزش نرم افزار های تخصصی طراحی لباس.

بازار شناسی و روانشناسی مشتری(Marketing & Branding)

آشنایی با بازار و شیوه ورود به بازار کار این رشته.

 

مراکز آموزش طراحی لباس

در حال حاضر در ایران شما دو راهکار برای یاد گرفتن طراحی لباس دارید.را اول رفتن به دانشگاه و گذراندن این رشته در قالب تدریس دانشگاهی.مانند بسیاری از رشته های دانشگاهی  این رشته ۱۴۴ واحد دانشگاهی داشته و برای گذراندن این رشته باید به دانشگاه های معتبر مثل دانشگاه الزهرا , دانشگاه شریعتی و … مراجعه نمایید.

آموزش طراحی لباس در مراکز آموزش خانه صنعت و معدن ایرانیان

راه دوم گذراندن این رشته در مراکز آموزش خانه صنعت و معدن است.در این مراکز حرفه طراحی لباس با رویکرد مهارتی و ویژه بازار کار آموزش داده می شود.علاقه مندان به آموزش طراحی لباس می توانند بدون نیاز به پیش زمینه قبلی  این رشته را در قالب دوره های کوتاه مدت گذرانده و فعالیت خود در مشاغل گوناگون مانند طراحی در مزون ها , طراحی در تولیدی ها و ,… را آغاز نمایید.

طراحی لباس در خارج از ایران:

صنعت مد از دیرباز حرفه ای پر رونق و قابل توجه در جوامع مختلف بوده است.امروزه حرفه طراحی لباس به عنوان یکی از مشاغل مورد نیاز در بسیاری از کشور ها اعلام و کشورهای مختلف همچون کانادا , آمریکا , استرالیا و … همواره از طریق سفارت های خود در کشور ها آماده جذب طراحان لباس در صنایع پوشاک خود هستند.

طراحان ایرانی می توانند بعد از آموزش این رشته با مدارک مهارتی که از دانشگاه یا مراکز قید شده اخذ می نمایند برای پذیرش در این مشاغل به سفارت کشور های مد نظر مراجعه نمایند.

البته همواره توصیه ما به کلیه طراحان ایرانی, ماندن در وطن و استفاده از پتانسیل موجود برای خدمت به صنعت پوشاک کشور و راه اندازی کسب کار در همین مرز بوم است.

با آرزوی توفیق برای کلیه فعالان عرصه طراحی لباس

دیدگاه مدیریت جامع به صنعت پوشاک

شاید بتوان گفت در صنعت پوشاک ایران کمتر شرکتی از مدیریت کیفیت جامع با نگاه سازمانی بهره می‌گیرد.

صنعت پوشاک ایران هم اکنون حداقل ۲۸۰ هزار نفر اشتغال مولد در این صنعت دارد و می‌توان امیدوار بود که در سال “اقتصاد ملی، تولید و اشتغال” و طی اجرای موفق برنامه ششم توسعه، ۶۰۰ هزار شغل جدید برای صنعت پوشاک ایجاد کرد.

اما شاید بتوان گفت در صنعت پوشاک ایران، کمتر شرکتی از مدیریت کیفیت جامع با نگاه سازمانی بهره می‌گیرد و این در حالی است که یکی از مهم‌ترین کلیدهای گشایش معضل واردات بی رویه پوشاک به ایران بی توجهی به همین امر باشد.

این در حالی­ است که صنعت پوشاک ایران به لحاظ کیفیت قابلیت رقابت­‌پذیری با دیگر کشورهای تولیدکننده پوشاک را دارد، چراکه به لحاظ دوخت و طراحی همچنان جزو کشورهای برتر به شمار می‌رویم، اما به دلیل مشکلاتی از جمله هزینه‌های بالای تأمین مواد اولیه، بالا بودن سود بانکی، قوانین و مقررات دست و پاگیر، واردات بی­رویه یا قاچاق، تأمین مواد اولیه و … فرصت رقابت برابر را در بازار پوشاک جهانی از دست داده­ایم و نیمی از بازار داخلی را نیز به تولیدکنندگان خارجی واگذار کرده‌ایم.

در این مطلب قصد داریم با انتشار تصویری از دیدگاه مدیریت جامع به صنعت پوشاک در قالب زنجیره چرخش، نگاه فعالان این عرصه را به این امر معطوف کنیم که یکی از مهمترین راهکارها برای بقای برندهای ایرانی توجه به همین زنجیره است و مدیریت کیفیت جامع را باید با نگاهی سازمانی و دارای استراتژی‌های فنی و حرفه‌ای وارد بازار کار کرد.

منبع : نساجی امروز

نخ نانویی با خاصیت خنک کنندگی تولید شد

محققان در یک شرکت دانش بنیان موفق شدند نخ هایی با فناوری نانو تولید کنند که در الیاف تابستانی و زمستانی قابل استفاده است.

آزاده بشری، دکتری شیمی نساجی و مدیر تحقیق توسعه یک شرکت دانش بنیان تولید کننده نخ در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار داشت: ما در این شرکت موفق شدیم نخ هایی را با فناوری نانو به مرحله تولید صنعتی برسانیم.

 

وی با بیان اینکه این الیافی که به تولید رسانده ایم، خاصیت خنک کنندگی دارد و بسیار سریع خشک می شود، عنوان کرد: زمانیکه تعرق در بدن صورت می گیرد سریعا آب را به سطح پارچه منتقل می کند و این سرعت موجب تبخیر زودهنگام می شود.

وی با بیان اینکه خاصیت خنک کنندگی این الیاف منجر می شود که از آن در پوشاک ورزشی استفاده کرد، خاطر نشان کرد: البته می توان از این الیاف در قالب کاربرد های دیگر نیز استفاده کرد.

 

بشری با بیان اینکه در کشورهای دیگر از این الیاف در تولید روکش تخت، لباس های نظامی، لایه ای در کفش و اصولا پوشاکی که کاربردهای معمولی نداشته باشند، استفاده می شود، گفت: امریکا، ژاپن، تایوان، کانادا، رژیم اشغالگر قدس و کشورهای اروپایی به این فناوری دست پیدا کرده اند.

 

این محقق با تاکید بر اینکه محصولی که ما به تولید رسانده ایم، قابل رقابت با نمونه های خارجی را دارد، گفت: در مرحله اول بیشتر هدف این بود که این نخ ها را در الیاف کاربردی در مناطق گرمسیری به کار بگیریم؛ اما برای پوشاک زمستانی هم کاربرد دارد.

به گفته وی، زمانیکه فردی در زمستان بر اثر یک فعالیت شدید و راه رفتن تند تعریق کند، عرق روی پوست میماند و بدن سرمای شدیدی حس می کند؛ استفاده از این الیاف در لباس های زمستانه کمک می کند سریعا رطوبت سطح پوست را به بیرون از لباس منتقل کند و مانع از ایجاد این حس سردی روی پوست خواهد شد.

 

بشری از این رو می توان از این نخ ها که با فناوری نانو به تولید رسیده اند را در لباس های زمستانه و تابستانه به کار گرفت، خاطر نشان کرد: خاصیت خنک کنندگی این نخ ها بدان معناست که رطوبت خاصیت خنک کنندگی را مدیریت می کند.

وی تاکید داشت: در نمونه های خارجی نخ های نانویی، تنها سطح مقطع الیاف تغییر کرده یعنی مدیریت رطوبت وجود دارد ولی نخ هایی که ما به تولید رسانده ایم علاوه بر تغییر سطح مقطع برای مدیریت رطوبت نانو ذرات به انتقال حرارت نیز کمک می کنند و رطوبت را سریعتر به سطح پارچه منتقل می کنند.

 

مدیر یک شرکت دانش بنیان افزود: درحال حاضر برخی برند های تولید کننده پوشاک ورزشی ایرانی از نخ های نانویی نمونه های خارجی استفاده می کنند ولی اکنون تمایل دارند از این نخ های ایرانی بهره ببرند زیرا از کیفیت بالا و قیمت پایینی برخوردار است.

وی با بیان اینکه از یک سال و نیم گذشته اقدام به انجام تحقیقات برای تولید این نخ ها کردیم، گفت: این محصول نقش موثری در صنعت نساجی کشور دارد. وی با بیان اینکه از این نخ ها می توان بیشتر در پوشاک ورزشی بهره برد، بیان کرد: اکنون در مرحله ای هستیم که تولید کننده هایی به سراغ محصول ما بیایند و این الیاف را خریداری کنند.

منبع : نساجی امروز

رفتار حرارتی الیاف و پوشش‌ها

چکیده

در قسمت اول از سری مقالات منسوجات و پوشش­های مقاوم در برابر حرارت، برخی تعاریف و مفاهیم مربوط به حوزه منسوجات مقاوم حرارتی معرفی گردید و در مقاله دوم با عنوان رفتار حرارتی الیاف و پوشش‌ها به معرفی برخی الیاف که دارای خاصیت ذاتی مقاومت حرارتی هستند، پرداخته شد. در این مقاله، فرایند و نحوه رفتار حرارتی الیاف طبیعی، مصنوعی و تفاوت بین آنها بررسی خواهد شد.

 

مقایسه رفتار حرارتی الیاف طبیعی و مصنوعی

نتایج آنالیز ترموگراویمتری شکل۱ نشان می­دهد که منسوجات تولید شده از الیاف مصنوعی دارای char باقیمانده نهایی بالاتری نسبت به الیاف سلولزی طبیعی هستند. این مقدار برای منسوجات ترکیبی نیز بسته به میزان هرکدام از این دو نوع لیف به سمت یکی از آن­ها متمایل است. بنابراین می­توان نتیجه گرفت که منسوجات تولید شده از الیاف مصنوعی نسبت به بازدارنده­های طبیعی مناسب­تر هستند؛ چرا که تمایل کمتری به تولید مواد فرار و گازی در اثر اعمال حرارت و بالعکس گرایش بیشتری به تولید char کربنی چسبنده دارند.

شکل۱- منحنی TGA و DTG برای چهار نمونه پارچه پنبه ای، پلی استری و پنبه/پلی استر

 

در راستای روند تجزیه حرارتی، این نکته قابل ذکر است که برهمکنش­های دی‌هیدراسیون در اثر اعمال حرارت، موجب تشکیل ساختارهای آلیفاتیک پایدار از نظر حرارتی(carbonaceous structure) یا به عبارت دیگر char نوع ۱ می­گردد و در نهایت، ساختارهای آروماتیکی (char  نوع ۲) با آب، متان، مونوکسید و دی اکسید کربن (در دمای ۴۰۰ الی ۶۰۰ درجه سانتی­گرادی) تشکیل می­گردد.char  نوع ۲ می­تواند تا دمای ۸۰۰ درجه سانتی­گراد پایدار باقی بماند.

نتایج مطالعات چن و همکارانش در مورد رفتار حرارتی پارچه­های پنبه­ای و نایلونی نیز به تایید مطالب یاد شده می‌پردازد. با توجه به منحنیTG  سه پارچه خام موجود در شکل۲، مشاهده می‌نمایید که پارچه پنبه­ای در دمای ۳۰۰ درجه سانتی­گراد شروع به تجزیه نموده و در ۳۸۰ درجه سانتی گراد دچار یک افت شدید وزنی می­گردد. در نهایت نیز در ۶۰۰ درجه سانتی‌گراد حدود ۹۶ درصد از جرم ابتدایی خود را در جریان تجزیه حرارتی از دست می‌دهد. همچنین، افت شدید وزنی برای نایلون در محدوده دمایی ۴۰۰ الی ۵۰۰ درجه سانتی­گراد روی می­دهد که  در ۶۰۰ درجه سانتی­گراد بیش از ۹۴ درصد از وزن خود را از دست می­دهد. مطابق با نمودار، پارچه پنبه/نایلونی در محدوده دمایی ۳۰۰ تا ۵۰۰ درجه سانتی­گراد افت وزنی دارد که کمترین کاهش وزن را به خود اختصاص داده است. همانطور که مشخص است در دمای نهایی (۶۰۰ درجه سانتی­گراد) نیز میزان باقیمانده کربنی برای این پارچه نسبت به دو نمونه دیگر بالاتر است..

Pic-2-fireproof-fabrics-article-nasaji-movafagh

شکل۲ – منحنی TGA برای پارچه پنبه ای، نایلونی و پنبه/نایلون

 

در  شکل۳،  نرخ حرارت آزاد شده برای دو پارچه و  در جدول۱،  نرخ حرارت آزاد شده به همراه میزان باقیمانده کربنی برای سه پارچه آورده شده است. چنانکه قابل مشاهده است،  میزان نرخ حرارت آزاد شده برای پارچه مخلوط پنبه/نایلون مناسب­تر بوده و به پارچه پنبه­ای نزدیک‌تر است و از طرف دیگر میزان باقیمانده کربنی آن نیز به مراتب بیشتر از دو نمونه دیگر، خصوصاً نمونه نایلونی است. این موضوع به همراه نتایج TG نشان از برهمکنشی میان نایلون و پنبه در پارچه مخلوط دارد.

 

شکل۳- منحنی نرخ حرارت آزاد شده (HRR) برای دو نمونه پارچه

 

جدول۱- نرخ حرارت آزاد شده و میزان باقیمانده کربنی پس از سوختن برای سه نمونه پارچه

Jadval-1-fireproof-fabrics-article-nasaji-movafagh

با توجه به نتایج حاصله، مشاهده می‌نمایید که هرچند باقیمانده کربنی حاصل از الیاف مصنوعی در انتهای اشتعال بیشتر است اما این نوع پارچه­ها دارای نرخ حرارت آزاد شده بسیار بالاتری هستند. از این رو، مطابق با نتایج جدول فوق، استفاده ترکیبی از این دو نوع لیف می­تواند علاوه بر در اختیار قرار دادن باقیمانده کربنی بیشتر، موجب کاهش نرخ حرارت آزاد شده نیز گردد که این مساله در کاهش آسیب­های ناشی از سوختگی بسیار تاثیر گذار است.

 

استراتژی‌های بهبود ثبات حرارتی در پوشش‌ها

با توجه به اینکه در عمل، هرگز نمی‌توان پارچه­ای را تولید نمود که اصلاً آتش نگیرد، بنابراین، اهدافی که در این کار مورد نظر است عبارتند از:

  • نقطه‌ اشتعال الیاف بالاتر برود، بدین معنی که دمای بیشتری لازم باشد تا الیاف شروع به سوختن کنند.
  • طول شعله‌ای که در اثر سوختن حاصل می‌شود، کم شود.
  • با حذف منبع آتش، الیاف به سوختن ادامه ندهند.
  • سرعت حرکت آتش بر روی کالا کاهش یابد.

در صورتی که اهداف بالا محقق گردد، کالا دیرتر آتش می‌گیرد که به دنبال آن، سرعت انتقال آتش کاهش می‌یابد و فرصت بیشتری برای مهار آتش ایجاد می‌گردد.

جهت کاهش اشتعال پذیری کالاهای نساجی، راهکارهای متنوع و متفاوتی معرفی شده است. هر چند هدف تمامی این روش­ها، ایجاد خاصیت بازدارندگی در برابر شعله و ایجاد پایداری بالای حرارتی است اما دارای تمایزات بسیاری هستند؛ چرا که هر یک از این روش­ها، با هدف دستیابی به میزان معینی از پایداری حرارتی در کنار سایر خواص محصولی با کارایی خاص پیشنهاد شده­اند. از این رو، هر یک دارای عملکرد و ویژگی­های متفاوتی هستند. با در نظر گرفتن مراحل تجزیه حرارتی پلیمرها و منسوجات روش­های مختلفی برای جلوگیری از احتراق و یا کند کردن آن پیشنهاد شده است که روش­های مزبور عبارتند از:

  • روش سرد کردن: یعنی حذف حرارت بوسیله­ جاذب حرارت، که در این مرحله از نمک­های کریستالیزه شده استفاده می­شود که در ضمن ذوب یا تبخیر، میزان کالری حرارتی زیادی مصرف می­کنند و در نهایت باعث سردشدن گازهای پیرولیز می­شوند اما مشکلی که دارند این است که مقدار کاربردی آنها در حدی است که زیردست پارچه تغییر می­کند و حتی در مواقعی موجب تغییر ظاهر پارچه نیز می­شود.
  • روش پوششی: که در این روش عمل ضدآتش کردن بوسیله­ پوشاندن الیاف با یک ماده­ خمیری شکل و غیرقابل نفوذ به اکسیژن انجام می­شود که معمولاً عملکرد براکس را جهت دفع آتش به این وسیله توجیه می‌کنند.
  • ایجاد کردن خاکستر غیرقابل احتراق: معمولاً این عمل به کمک کاربرد سولفات‌ها یا فسفات‌ها انجام می­شود.
  • روش اختناق: یعنی در این روش با کاربرد برخی اجسام که در اثر حرارت گازهای غیرقابل احتراق تولید می­کنند، آتش خفه می­شود و عمل ضدآتش کردن صورت می­گیرد؛ در نتیجه، عملکرد فسفات‌ها و سولفات‌ها و کربنات‌های آمونیوم را به این وسیله توجیه می­کنند.
  • انجام واکنش­های شیمیایی پلیمری که در آن تجزیه­ شیمیایی لیف اصلاح می­شود.

منسوجات و پوشش‌های مقاوم حرارتی، هایدروژل‌ ها

چکیده

در قسمت­های قبلی از سری مقالات منسوجات و پوشش­های مقاوم در برابر حرارت، مفاهیم، مواد و برخی روش­های مقاوم­سازی منسوجات در مقابل آتش و حرارت بیان گردید. در این مقاله، گروهی دیگر از ترکیبات مقاوم حرارتی تحت عنوان هایدروژل‌ ها معرفی می­شوند.

 

مقدمه

محصولات هایدروژلی، گروهی از مواد پلیمری را تشکیل می­دهند که ظرفیت نگهداری مقادیر آب بسیاری را در شبکه سه بعدیشان دارا هستند. امروزه بکارگیری این مواد در حوزه­های کاربردی صنعتی و محیط زیستی از اهمیت بالایی برخوردار است و انتظار می­رود هایدروژل­های طبیعی، به سبب ظرفیت جذب آب بیشتر، طول عمر بالاتر و گستره وسیع منابع خام، به تدریج با انواع شیمیاییشان جایگزین گردند. به همین سبب، پژوهش‌های بسیاری جهت بکارگیری این مواد در زمینه­های مختلف و به ویژه مهندسی در حال انجام است. همانطور که می­دانیم آب دارای ظرفیت گرمایی ویژه بسیار بالایی نسبت به اکثر ترکیبات دیگر موجود در طبیعت است. ظرفیت حرارتی بالا،  این قابلیت را ایجاد می­کند تا در برابر حرارت آب و هر ساختار حاوی مولکول­های آبی جهت افزایش دما به اندازه یک درجه،  نیاز به دریافت انرژی بسیار زیادی نسبت به سایر مواد باشد. این مساله نیز به نوع خود، سبب ایجاد یک تاخیر بالا در افزایش حرارت و به دنبال آن تخریب ساختارهای حاوی آب می‌گردد. از این رو، این خاصیت هایدروژل­ها که می‌توانند میزان زیادی از آب را تا چند صد برابر وزن خود ذخیره نمایند، فرصتی را پدید ­آورد تا بتوان شاهد افزایش پایداری حرارت این ساختار و هر ساختاری باشد که بوسیله چنین هایدروژلی محافظت می‌گردد.

 

آشنایی با ساختارهای هایدروژلی

هایدروژل­ها، گروهی از پلیمرها (کوپلیمرها) با شبکه‌ای از زنجیرهای پلیمری دارای اتصال عرضی هستند.  ساختارهای آنها، دارای ریز ساختمانی با نظم­های مختلف و ناهمگن است. جهت آماده­سازی هایدروژل­ها می‌توان از روش­های متعددی استفاده نمود. غالباً، هایدروژل­ها از مونومرهای قابل حل در آب ساخته شده‌اند که از طریق برهمکنش­های پلیمریزاسیون رادیکالی تشکیل می­شوند. محبوب­ترین مونومرها نیز برای تولید این سازه‌ها، اکریلیک اسید، اکریل آمید و مشتقات آن­ها هستند. این مونومرها بوسیله محلول آبی یا دیگر روش­های پلیمریزاسیون، می­توانند در سنتز هوموپلیمرهای کراس لینک شده و کوپلیمرهای شامل کومونمرهای مختلف استفاده گردند. همچنین، می­توانند به دیگر موادی نظیر الیاف پلی­اتیلن ترفتالات (PET) و برخی درشت مولکول­های طبیعی پیوند داده شوند تا هایدروژل بدست آید. از جمله برخی مواد طبیعی که به عنوان هایدروژل مورد استفاده قرار می­گیرند، می­توان به کیتوسان اشاره نمود.

هایدروژل­های نرم و مرطوب،  برپایه پلیمرهای آب دوست کراس لینک شده هستند. برخی هایدروژل­ها، پلی الکترولیت‌های کراس لینک شده با گروه­های یونی، روی زنجیرهای درشت مولکول‌ها می‌باشند و به همین دلیل، ژل­های پلی الکترولیت خواص شیمیایی و فیزیکی یگانه­ای دارند. در حالی که آن­ها می­توانند مقدار زیادی مولکول­های آب را در منافذ خود نگه دارند اما، در محلول­های آبی حل نمی­شوند. علت این مساله، وجود گروه‌های یونی روی زنجیره ماکرومولکول‌ها است، چرا که، پلی الکترولیت یک میدان بالقوه الکترواستاتیک اطراف این زنجیرهای ماکرومولکولی دارد. از این رو، می­توانند کاتیون­ها یا آنیون­های مشخصی را جذب نمایند تا تشکیل یک ترکیب دهند.

یکی از مهمترین کاربردهای هایدروژل­ها، اتصال و نگهداری یون­های فلزی خصوصاً یون­های سنگین­تر از آب است. مکانیزم جذب یون­های فلزی، بوسیله ساختار شیمیایی سه بعدی لیگاند، آبدوستی و چگالی بار پلی‌الکترولیت تعیین گردیده است. لازم به ذکر است یون­های فلزی سنگین، برای انسان و محیط زیست سمی و مضر هستند. برای مثال، یون­های مس می‌توانند به کبد و کلیه آسیب رسانده و موجب کم‌خونی گردند.

 

طبقه بندی هایدروژل­ها

با تشکیل اولین هایدروژل مصنوعی توسط ویکترل و لیم در سال ۱۹۵۴، این تکنولوژی می­تواند در محصولات بهداشتی، کشاورزی، سیستم‌های رهایش دارو، آب بندی، آبگیری زغال سنگ، برف مصنوعی، افزودنی­های غذایی، داروها، کاربردهای بیو پزشکی، مهندسی بافت و داروهای احیا کننده، پانسمان، جدایی مولکول­های زیستی و سلول­ها، مواد مانع در چسبندگی بیولوژیکی و بایوسنسورها مورد استفاده قرار گیرد.

محققان در طول این سال­ها، تعاریف بسیاری برای هایدروژل مطرح نموده­اند. متداول­ترین این تعاریف این است که هایدروژل­ها، شبکه­های پلیمری آب دوست و کراس لینک شده (دارای اتصلات عرضی) هستند که توسط برهمکنش‌های ساده­ای، میان یک یا چند مونومر تولید می­گردند. از جمله دیگر تعاریف آن، این است که است هایدروژل­ها مواد پلیمری هستند که توانایی تورم و نگهداری بخش قابل توجهی آب را در ساختارشان دارند؛ آن هم بدون آنکه در آب حل گردند. در ۵۰ سال گذشته، هایدروژل­ها توجه بسیاری را جهت استفاده در محدوده وسیعی از کاربردها به خود معطوف داشته‌اند. توانایی جذب آب در هایدروژل­ها به حضور گروه­های عاملی آبدوستشان برمی‌گردد؛ درحالی که، مقاومتشان در برابر انحلال در آب ناشی از اتصالات عرضی مابین زنجیرهای پلیمرشان می­باشد.

محصولات هایدروژلی می­توانند در دسته­های متفاوتی تقسیم بندی گردند:

الف) طبقه‌بندی بر مبنای نوع شبکه­ای شدن:

این ویژگی، از اهمیت خاصی برخوردار است.

ب) طبقه بندی بر مبنای منبع:

  • طبیعی
  • مصنوعی

منابع اصلی هایدروژل­ها، به دو دسته اصلی ترکیبات طبیعی و ترکیبات مصنوعی (مشتقات نفتی) تقسیم می­گردند. گفتنی است که دسته اول هایدروژل­ها را می­توان به دو دسته پایه پلی­ساکاریدها و پایه پلی­پپتیدها(پروتئین‌ها) دسته بندی نمود. عموماً، هایدروژل­های طبیعی با افزودن ترکیباتی مصنوعی بر روی بسترهای طبیعی نظیر کوپلیمریزاسیون پیوندی مونومر وینیل بر روی پلی­ساکاریدها انجام می­گیرند.

بیشترین حجم هایدروژل­ها، شامل ترکیبات تماماً مصنوعی و یا محصولات پتروشیمی است که عموماً این هایدروژل‌ها از اکریلیک اسید تولید می‌شوند. با توجه به خواص منحصر به فرد هایدروژل‌های طبیعی و تمایل به جایگزینی آنها با انواع شیمیاییشان، پژوهش­های بسیاری جهت بکارگیری این مواد در حوزه های مختلف و به ویژه مهندسی در حال انجام است.

ج) طبقه بندی بر مبنای ترکیب پلیمری:

۱)  هایدروژل­های هوموپلیمری که به شبکه­های پلیمری مشتق شده از یک گونه مونومر اشاره دارد:

این هایدروژل‌ها، می­توانند بسته به طبیعت مونومریشان و یا روش پلیمریزاسیون، ساختار زنجیره­ای اتصال عرضی داده شده­ای داشته باشند.

۲) هایدروژل­های کوپلیمری که از دو یا چند گونه مونومر با حداقل یک جز آبدوست تشکیل شده­اند:

در این حالت، صورت بندی­های مختلفی از تصادفی، بلوکی (گروهی) و یا متناوب می­تواند در طول زنجیره پلیمری شبکه شکل گیرد.

۳) هایدروژل­های در هم تنیده چند پلیمری(IPN) که دسته­ای مهم از هایدروژل­ها می‌باشد:

این هایدروژل‌ها،  از دو جزء پلیمری طبیعی یا مصنوعی متصل به یکدیگر و مستقل درون شبکه‌ای ساخته شده­اند. در هایدروژل­ها شبه IPN ، یک جزء کراس لینک شده و یک جزء غیر کراس لینک است.

 

ه) طبقه بندی بر اساس نوع اتصالات عرضی:

هایدروژل­ها را می­توان با توجه به طبیعت اتصالات عرضی نیز تقسیم بندی نمود. شبکه اتصالات عرضی شیمیایی، دارای اتصالاتی دائمی و پایدار هستند؛ در حالی که،  اتصالات فیزیکی اتصالاتی ناپایدار ناشی از درگیری زنجیرهای پلیمری، برهمکنش‌های فیزیکی نظیر برهمکنش­های یونی یا برهمکنش‌های آبگریز هستند.

 جذب آب و پدیده تورم

پلیمر خطی پلی­اکریلیک اسید و پلیمر کراس لینک شده آن، هر دو به سبب حضور گروه­های کربوکسیل در زنجیره مولکولی خود، آب دوست هستند که  این ساختارهای شبکه­ای پلیمری، قادر به جذب مقادیر بسیار زیاد آب به خود می‌باشند و همین جذب آب، مهمترین ویژگی آن­هاست. از این رو، این هایدروژل­ها را تحت عنوان پلیمرهای ابر جاذب آب نیز معرفی می­نمایند. در ادامه، به بررسی جزئی­تر و دقیق­تر این ساختارها می پردازیم.

هایدروژل‌ها، پلیمرهایی با پیوندهای عرضی هستند و یا به عبارتی، گروهی از شبکه­های پلیمری هستند که زنجیرهای آن با اتصالات عرضی به یکدیگر متصل شده‌اند و به دلیل خصوصیات یونی و نوع بهم پیوستگی آنها در ساختار پلیمر، حفره­هایی بوجود آمده که باعث می­شود مقدار زیادی آب و محلول‌های آبی را بدون اینکه در آنها حل شوند، به خود جذب نمایند .هایدروژل­ها،  قابلیت متورم شدن داشته و صدها برابر وزن خود آب جذب می­کنند و لذا به آنها فوق جاذب یا Supper Absorbent گویند. توانایی آنها در متورم شدن، بستگی به pH، دما و قدرت یونی محیط، نوع حلال و ساختار پلیمری دارد.

رفتار پلیمرهای فوق جاذب به ظرفیت ورم کردن (مقدار جذب مایع بوسیله پلیمر خشک (و استحکام یا سفتی ژل ورم کرده بستگی دارد. این دو خاصیت،  با توجه به دانسیته اتصال دهنده عرضی می­تواند در حین ساخت پلیمر تغییر کند. با کاهش دانسیته اتصال دهنده عرضی، ظرفیت ورم کردن افزایش می‌یابد، اما سختی و یا استحکام ژل کاهش پیدا می‌کند. کیفیت نهایی پلیمر، بستگی به موازنه بین دوخاصیت دارد. بنابراین، میزان اتصال دهنده عرضی در مقدار جذب آب نقش بسزایی دارد.

هایدروژل ها

شکل۱- نمودار اندازه گیری سطح مخصوص BET برای اندازه منافذ مختلف

 

از جمله دیگر علل جذب آب بالا در این نوع هایدروژل­ها، یونش بارهای پایدار درون آنهاست. به همین دلیل، هایدروژل­های متورم به راحتی، آب ذخیره شده در درون خود را تحت تاثیر نیروهای خارجی از دست نمی­دهند. در شکل ۲، می­توان تاثیر سانتریفیوژ شدن را مشاهده نمود که به دلیل نبود همین یونش بارها، هایدروژل­ها درون محلول­های آلی نظیر متیلن گلیکول و متانول به میزانی اندکی به دلیل جمع شدگی زنجیرها، متورم می‌گردند.

هایدروژل ها

شکل۲- تاثیر سانتریفیوژ شدن هایدروژل بر میزان جذب آب آن

 

جهت اندازه گیری میزان جذب آب هایدروژل، نمونه­ای از هایدروژل در آون قرار داده شد تا به طور کامل خشک گردد. سپس نمونه خشک توزین و مقدار معینی از آن، درون آب دی‌یونیزه برای ۳ روز نگه داشته شد تا به طور کامل متورم شده و به تعادل تورمی برسد. در این حالت نیز، وزن هایدروژل متورم اندازه­گیری شد. اندازه­گیری میزان تورم نیز با استفاده از رابطه ۱ محاسبه گردید که Mw و M0  به ترتیب وزن هایدروژل به تعادل تورمی رسیده و نمونه خشک هستند:

رابطه ۱: هایدروژل ها

نمودار۳،  نتایج جذب آب خالص را توسط هایدروژل کراس لینک شده سدیم اکریلات نشان می­دهد. دو محور افقی، میزان غلظت مونومر و کراس لینک کننده و محور عمودی، میزان جذب آب را نمایش می­دهد. با تحلیل و بررسی نمودار، مشاهده می­شود با افزایش غلظت مونومر (سدیم اکریلات) و نیز غلظت کراس لینک کننده، میزان جذب آب افزایش می­شود. قابل توجه است که میزان جذب آب در مقادیر بالاتری از اکریلیک اسید، به مراتب بالاتر می­رود. علت این مساله آن است که با افزایش غلظت مونومر،  میزان گروه­های کربوکسیلیک که آبدوستی بالا و قابلیت نگهداشت آب بالاتری دارند، بیشتر می‌گردد.

هایدروژل ها

شکل۳ – نمودار سه بعدی تاثیر عامل اتصال عرضی و غلظت مونومر بر جذب آب هایدروژل

 

لازم به ذکر است که این جذب آب، تنها از طریق تماس با آب اتفاق نمی­افتد. زیرا، هایدروژل­ها قادر هستند تا رطوبت محیطی را نیز به خوبی جذب نمایند. چنانکه در شکل ۴ مشاهده می­گردد، هایدروژل­های خشک نیز می­توانند آب را از رطوبت موجود در هوا تا میزان بالایی جذب نمایند.

هایدروژل ها

شکل۴- نمودار جذب رطوبت هوا توسط هایدروژل در طی زمان

 

اما،  برخلاف آن که این هایدروژل­ها توانایی بالایی در جذب آب خالص (خصوصاً آب دی یونیزه و نیز مقطر) دارند، در حلال­هایی نظیر متانول، اتانول و حتی با درصد مشخصی از نمک، جذب بسیار اندکی دارند. در مطالعه­ای که هوآ و همکارانش در این زمینه انجام داده­اند، این موضوع به روشنی نشان داده شده است. شکل ۵،  قابلیت جذب هایدروژل خشک را برای مایعات مختلفی نظیر آب دی یونیزه، محلول آبی  NaCl و دو حلال آلی نمایش می­دهد و مشاهده می­شود قابلیت جذب برای آب دی یونیزه، ۶ مرتبه بیشتر از محلول حاوی نمک است. علت این مساله هم فشار اسمزی یونی بالا در تماس با محلول است.

هایدروژل ها

شکل۵-  نمودار توانایی جذب آب و سایر حلال ها توسط هایدروژل در طی زمان

مولف :

علی صفوی، پیمان آقاسیلو

دکترای مهندسی شیمی نساجی و علوم الیاف، دانشکده مهندسی نساجی،

دانشگاه صنعتی امیرکبیر و مجتمع تحقیق و توسعه شهید میثمی

چاپ سه بعدی ساختارهای نساجی به روش مدل‌سازی لایه‌ی ذوبی توسط پلیمرهای مختلف

Printing 3d textile structures-nasaji-movafagh

 

چکیده

چاپ سه بعدی، یکی از انواع روش‌های تولید افزایشی (مانند تولید با لایه‌نشانی متوالی) برای فرآیندهای پیش‌ تولیدی و تولیدی محسوب می‌شود. در این روش، پس از تهیه‌ی مدلی سه بعدی توسط برنامه‌ی CAD، از مدل قابل چاپ، برای تهیه‌ی طرحی لایه لایه استفاده می‌شود تا بعد از آن فرآیند چاپ صورت پذیرد. با اینکه روش چاپ سه بعدی اغلب نسبت به روش‌های سنتی مانند قالب‌گیری تزریقی گران‌تر است، اما با استفاده از این روش، می‌توان به میزان قابل توجهی تعداد دفعات تولید قطعات کوچک در تعداد کم را افزایش داد. علاوه بر این، روش چاپ سه بعدی از قابلیت بیش‌تری برای تولید قطعاتی که امکان تولید آن‌ها توسط روش‌های رایج وجود ندارد، برخوردار است. در روش مدل‌سازی لایه‌ی ذوبی، از یک رشته‌ی مذاب استفاده می‌شود که از طریق یک نازل حرارت داده شده و پس از ذوب کردن ماده ، به بیرون هدایت می‌کند. در چاپ سه بعدی، بسته به نوع ماده‌ی مصرفی، امکان ایجاد مشکلات متفاوتی در فرآیند تولید است که قطعه‌ی تولید شده می‌تواند از خصوصیات مکانیکی متفاوتی برخوردار گردد. از این رو،  در این مقاله برخی از مواد استاندارد و همچنین مواد جدید و تاثیر آن‌ها بر قطعات تولید شده توضیح داده می‌شود.

مقدمه

در سیستم‌های ساخت سریع، نمونه‌های اولیه معمولاً از مواد جامد استفاده می‌شود. به عنوان مثال، می‌توان به تشکیل لایه‌‌های برش خورده‌ به صورت متوالی توسط لیزر و اتصال این لایه‌ها به یکدیگر، چاپ سه بعدی مشابه روش جوهرافشان با مواد ترموپلاستیک (گرمانرم)، پخت انتخابی لیزری (SLS) توسط پودر و یا مدل‌سازی لایه‌ی ذوبی (FDM) که برای نخستین بار توسط Stratasys بنا نهاده شده است، اشاره نمود. فرآیند مدل‌سازی لایه‌ی ذوبی، به عنوان ایده‌ای نو در حوزه چاپ سه بعدی، حتی می‌تواند در بسیاری از چاپ‌گرهای سه‌بعدی ارزان‌ قیمت، برای استفاده‌ی شخصی و یا کاربرد در شرکت‌های کوچک، استفاده گردد.

در فرآیند آماده‌سازی برای چاپ سه‌بعدی، ابتدا مدلی هندسی توسط نرم‌افزار CAD تهیه شده و با فرمت STL (زبان موزاییک‌بندی سطح)، OBJ (نرم‌افزار Wavefront) و یا بسته به برنامه‌ی CAD و چاپ‌گر با سایر فرمت‌های مبادله‌ای، از آن خروجی گرفته می‌شود. سپس فایل خروجی به چند قطعه تقسیم می‌شود (به چند لایه تقسیم می‌شود). به هنگام ساخت قطعه باید دقت شود که مدل سه بعدی، آب‌بندی شده باشد (حفره‌ای نداشته باشد)، چند شاخه باشد (لبه‌ها نباید بین بیش‌تر از دو رویه مشترک باشند) و نقاط نرمال سطوح به سمت بیرون باشد و  این خطاها را می‌توان توسط نرم‌افزار netfabb اصلاح کرد.

بسته به این که از چه روشی برای چاپ استفاده می‌شود (مانند SLS یا FDM)، باید ملزومات دیگری را نیز تامین کرد. در مدل‌های FDM، باید موقعیت مدل در چاپ‌گر (بزرگ‌ترین و لزوماً دقیق‌ترین صفحه در زیر قرار بگیرد)، مشکل رویه‌هایی که به شدت کج هستند (با زاویه‌ی بیش از ۴۵ درجه) و به سطوح اتکا نیاز دارند و یا نقاط پُر درون یک شیء بسته، باید مد نظر قرار بگیرند. در مقابل، در روش چاپ SLS مدل‌هایی با حجم بزرگ، باید حفره‌هایی به نام منافذ تخلیه داشته باشند تا بتوان، پودر پلی‌آمید را پس از انجام چاپ از طریق آن‌ها خارج کرد. علاوه بر این، فضاهای بین قطعات متحرک نیز باید به اندازه‌ی کافی بزرگ باشند تا پودر بتواند به هنگام درآوردن طرح از چاپ‌گر سه‌بعدی، خارج شود. در هر دو روش باید به اندازه ضخامت دیواره‌‌ی قطعه دقت کافی کرد؛ چرا که، مدل ساخته شده پس از چاپ، باید پرداخت شود.

تجربیات

در حالی‌که، چاپ‌گرهای سه‌بعدی پیش از این در زمینه‌های مختلفی توسط شرکت‌ها و افراد مختلف مورد استفاده قرار گرفته ‌شده‌اند، اما توجه کمی به چاپ الگوهای نساجی معطوف شده است. چاپ سه بعدی، پیش از این در زمینه‌ی منسوجات فنی و برای تولید کالاهایی مانند سیستم‌های گرم‌کننده‌ی منعطف یا فناوری‌های پوشیدنی مورد استفاده قرار گرفته شده است. همچنین، اقلامی مانند لباس شنا، لباس‌های یک‌سره و کامل و یا کفش‌ها  نیز تحت چاپ سه بعدی قرار می‌گیرد. با این وجود، این لباس‌ها به وضوح تنها برای نمایش ساخته شده‌اند و برای پوشیدن به طور روزانه قابل استفاده نیستند. بنابراین، در تحقیق پیش رو بر روی الگوهای نساجی بیش‌تری که می‌توان آن‌ها را با منسوجات سنتی ترکیب کرده یا حتی آن‌ها را جایگزین این منسوجات کرد، متمرکز شده‌ایم.

پس از طراحی ساختارهای نساجی یا شبه نساجی متفاوت در نرم‌افزار گرافیکی سه بعدی BlenderTM، مدل‌ها بررسی‌ شده و در صورت لزوم با استفاده از نرم‌افزار netfabb ترمیم شدند. سپس، فایل STL ترمیم شده به نرم‌افزار Repetier host منتقل شده و پیش از ارسال به چاپ‌گر سه بعدی، به صورت یک مدل‌ لایه لایه بریده می‌شود.

بسیاری از تجربیاتی که در این مقاله به تصویر کشیده شده‌اند، با استفاده از چاپ‌گر FDM مدل X400 ساخته شده توسط شرکت آلمانی RepRap و توسط پلی‌لاکتیک اسید (با ازدیاد طول تا حد پارگی حدود ۴ درصد، مدول کششی معادل ۱۹۶۸ مگاپاسکال) و یا پلی‌لاکتیک اسید نرم (پلی‌لاکتیک اسید + نرم‌کننده، با ازدیاد طول تا حد پارگی حدود ۲۰۰ درصد)، ماده‌ی تجاری BendLay (بوتادائین، که سخت‌تر از پلی‌لاکتیک اسید است اما مانند اکریلو نیتریل بوتادائین استایرن شکننده نیست، با مقاومت در برابر ضربه‌ معادل ۳کیلو ژول بر متر مربع، مدول کششی ۱۵۵۰ مگاپاسکال) و سایر مواد تجربی و رایج، انجام شده‌اند. با توجه به این که اکریلونیتریل بوتادائین استایرن (ABS) خصوصیات مکانیکی مناسبی در مدل‌های نساجی حاصل ایجاد نمی‌کند، لذا از این ماده استفاده نشده است.

برای انجام مقایسه با فرآیند FDM نیز، از یک چاپ‌گر SLS ساخت شرکت Shapeways  با مواد سفید رنگ، مستحکم و منعطف نایلونی استفاده شده است.

 

 نتایج

پیش از ساخت الگوهای توری و مدل‌های چند ماده‌ای نهایی، آزمون‌های اولیه با هدف تولید ساختارهای نساجی و به ویژه، ساختارهای حلقوی‌بافت پودی یک رو انجام شدند. اگرچه تمامی ساختارها بدون استفاده از یک زیرلایه چاپ شدند، اما بسته به ترکیبات مواد و تنظیمات چاپ‌گر، امکان چاپ سه بعدی روی یک کالای نساجی منعطف نیز وجود دارد.

  • چاپ سه بعدی ساختارهای حلقوی‌بافت پودی

برای چاپ سه بعدی ساختارهای حلقوی‌بافت پودی، نخست یک مدل CAD ساخته شد (شکل ۱، تصویر بالا سمت چپ). برای این منظور، از نرم‌افزار BlenderTm برای ورود داده‌های مدل یک حلقه‌ی حلقوی‌بافت ساخته شده در نرم‌افزار Adobe Illustrator استفاده شد تا حلقه‌ها تکثیر شده و با تغییر شکل دادن منحنی بزیر (Bezier) حلقه به آن شکل سه بعدی تبدیل شود. باید توجه داشت که ضخامت ماده و همچنین، فاصله‌ی بین حلقه‌های مجاور باید به اندازه‌ای باشد که به ترتیب برای فناوری‌های SLS و FDM مناسب باشد. قابلیت چاپ شدن طرح‌ها نیز با استفاده از نرم‌افزار netfabb امکان‌پذیر است.

مدل CAD‌ ساخته شده برای چاپ سه  بعدی در روش SLS استفاده شد (شکل ۱، تصویر بالا سمت راست). برای این منظور ضخامت ماده روی ۸/۰ میلی‌متر و حداقل فاصله‌ی بین حلقه‌های مختلف ۴/۰ میلی‌متر تنظیم شد. مدل حاصل تکثیر شد تا نمای پارچه‌ی حلقوی‌بافت پودی یک‌رو بدست بیاید. با این حال، باید متذکر شد که عدم انعطاف‌پذیری ماده، به وضوح منجر به ایجاد خصوصیات مکانیکی کاملاً متفاوتی در مقایسه با ساختارهای حلقوی‌بافت متشکل از نخ‌های نساجی می‌شود. علاوه بر این، در روش SLS معمولاً تنها می‌توان از یک ماده برای هر مدل استفاده کرد؛ بدین معنی که،  مدل‌های چند ماده‌ای باید به طور جداگانه چاپ شده و سپس به هم متصل شوند.

در روش FDM، جهت نشان دادن فاصله کم بین حلقه‌های موجود در شکل ۱، اصولاً باید از ساختارهای تکیه‌گاهی استفاده کرد. این ساختارها می‌توانند از جنس مواد متفاوت یا مشابه مواد مورد استفاده برای مدل باشند. با این حال، همان گونه که در شکل ۱ نشان داده شده است (شکل۱، تصویر پایین سمت چپ)، امکان ساخت ساختارهای تکیه‌گاهی کوچک از جنس مواد مشابه دشوار است. علاوه بر این، برای رسیدن به حداقل ضخامت مورد نیاز ماده (در این جا ۸۸/۱ میلی‌متر) و به منظور جلوگیری از پاره شدن ساختار، طرح باید بزرگ شود. با این وجود، ساختارهای تکیه‌گاهی هنوز ظریف‌تر از آن چیزی بودند که بتوان توسط چاپ‌گر تولید شوند. در عوض، لخته‌های نامطلوبی تولید شدند که بخش‌هایی از مدل را تخریب کردند. در این روش امکان ساخت چنین مدل نسبتاً ظریفی توسط روش FDM وجود ندارد.

چنین ساختار مشابهی با استفاده از پلی‌لاکتیک اسید نرم و بدون ساختارهای تکیه‌گاهی ساخته شد. برخلاف آنچه که تصور می‌شد، این تجربه نتایج مطلوب‌تری را نشان داد (شکل ۱، تصویر پایین سمت راست). برخی اوقات باید خروج ماده از نازل متوقف می‌شد، اما، با بررسی نازل چاپ، مشاهده شد که ماده‌ از نازل خارج می‌شود و همین امر، موجب ایجاد اتصالات نامطلوب ظریفی بین حلقه‌ها می‌گردد، اما، ساختار پایه به وضوح قابل رویت است. بیش‌تر حلقه‌ها از هم جدا هستند و انعطاف‌پذیری ماده نیز، حاکی از وجود خصوصیات بسیار مشابهی با ساختار حلقوی‌بافت نساجی، نسبت به طرح ساخته شده توسط روش SLS می‌باشد

 

Printing 3d textile structures-nasaji-movafagh-1

شکل ۱- مدل CAD پارچه‌ی حلقوی‌بافت یک رو و تولید شده توسط نرم‌افزار BlenderTM (بالا سمت چپ)، ساختار سه بعدی چاپ شده با روش SLS (شکل بالا سمت راست)، چاپ به روش FDM با ماده‌ی BendLay و ساختارهای تکیه‌گاهی (شکل پایین سمت چپ) و ساختار چاپ شده با FDM و ماده‌ی پلی‌لاکتیک اسید نرم بدون ساختارهای تکیه‌گاهی (شکل پایین سمت راست). (ابعاد با خط‌کش نشان داده شده‌اند.)

 

با این وجود، باید متذکر شد که سطح مدل ساخته شده با پلی‌لاکتیک اسید نرم در مقیاس ماکروسکوپی نسبت به الیاف نساجی و یا بشرساخته زبرتر است. نتایج نشان داده‌ است که تکرار ساده‌ی ساختارهای نساجی، نمی‌تواند روش ایده‌آلی برای تولید کالاهای چاپ شده به صورت سه‌بعدی باشد. با توجه به ساختار لایه به لایه‌ی ایجاد شده در روش FDM، می‌توان انتظار داشت که مدل‌های ساخته شده از لایه‌های مختلف با موفقیت بیشتر و مشکلات کمتری تولید شوند.

  • چاپ سه بعدی ساختارهای لایه‌ای

ساختارهای لایه‌ای مختلفی توسط روش FDM قابل تولید هستند. این ساختار جهت بررسی امکان تولید تک‌رشته‌ها بر روی سطح بالایی ساختارهای نسبتاً باز و بدون تکیه‌گاه، تولید شده است. شکل ۲ ساختاری آزمایشی از این روش را نشان می‌دهد.

 

Printing 3d textile structures-nasaji-movafagh-2

شکل ۲- الگوی آزمایشی برای یک ساختار لایه‌ای، متشکل از سه لایه‌ی انباشته شده روی همدیگر.

چاپ انجام شده به روش FDM (شکل ۳) نشان می‌دهد که علی‌رغم، وجود پارگی در برخی از رشته‌ها، حتی در صورت رعایت حداقل قطر ۴/۰ میلی‌متری رشته‌ها، این روش از موفقیت بیش‌تری برخوردار است. بنابراین، با توجه به روش تولید الگوهای چاپ شده‌ی سه‌بعدی نساجی، ساختارهای توری شکل ساخته شده‌اند. برای این منظور از یک زیرلایه‌ استفاده شده است که بخش‌هایی از آن باز است، اما نواحی شناور آزاد در آن وجود ندارد.

 

Printing 3d textile structures-nasaji-movafagh-3

شکل ۳- ساختار سه لایه‌ای چاپ شده با روش FDM (با ابعاد ۸×۸ سانتی‌متر مربع).

 

  • چاپ سه بعدی الگوهای توری شکل

الگوهای توری‌شکل، از توری Plauen الهام گرفته شده‌اند. با توجه به طرح نشان داده در شکل ۴ (تصویر سمت چپ)، در این ساختارها، از عناصر مدور و گل‌دار بر روی یک زیرلایه استفاده شده است که این بخش‌ها را می‌توان به هم متصل کرد. به دلیل عدم حضور نواحی شناور آزاد، در صورتی که تمامی خطوط اتصال قطر کافی داشته باشند، چاپ این ساختارها با روش FDM بدون مشکل خواهد بود (شکل ۴ سمت راست).

Printing 3d textile structures-nasaji-movafagh-4

شکل ۴- الگوی توری چند لایه، رسم شده در نرم‌افزار netfabb و چاپ سه بعدی حاصل (شکل راست). ابعاد دقیق حدود ۷×۴ سانتی‌متر مربع.

 

برای جلوگیری از مشکلات مکانیکی محتمل با مواد سخت‌تر که موجب پارگی در اتصالات زیرلایه می‌شوند، علاوه بر پلی‌لاکتیک اسید که برای بیش‌تر الگوهای توری شکل استفاده شده، یک پلیمر تجربی به نام Lay Tekkks نیز، مورد استفاده قرار گرفته شده است. این پلیمر یکی از انواع فیلامنت‌های متخلخل تجاری تحت عنوان PORO-Lay می‌باشد که، فیلامنتی سخت است و توسط Kai Parthy‌ از شرکت CC-Products (کلن آلمان) تولید شده است. این ماده، بدون مشکلاتی که در انتقال فیلامنت‌های خیلی نرم در بسیاری از چاپ‌گرهای FDM وجود دارد، به نازل چاپ‌گر منتقل می‌شود. با این حال، پس از تکمیل فرآیند چاپ می‌توان این ماده را به مدت چند دقیقه یا چند ساعت درون آب گرم قرار داد تا بخش سخت ماده حل شده و نمونه‌ی تولید شده نرم‌تر شود. با طولانی شدن زمان قرار گرفتن در آب، نمونه‌ی تولیدی نرم‌تر خواهد شد (شکل ۵).

 

Printing 3d textile structures-nasaji-movafagh-5

شکل ۵- الگوی توری شکل تهیه شده از ماده‌ی Lay Tekks قبل (سمت چپ) و بعد از حل بخش سخت ماده در آب داغ به مدت سه ساعت (سمت راست). ابعاد طرح ۸×۸ سانتی‌متر مربع است.

 

  • چاپ مدل‌های چند ماده‌ای

با استفاده از چاپ‌گرهای FDM با دو نازل یا تعداد بیش‌تری نازل، می‌توان مواد متفاوتی را در یک قطعه‌ی چاپ شده با هم ترکیب کرد. با توجه به اینکه، لباس‌ها اغلب حاوی بخش‌های سختی همچون سوراخ‌های چشمی، دکمه یا سایر تقویت‌کننده‌ها است، می‌توان ترکیب این قطعات را نیز تولید و چاپ کرد.

 

 

 

Printing 3d textile structures-nasaji-movafagh-6

شکل ۶- ساختار چند ماده‌ای چند لایه، رسم شده در نرم‌افزار BlenderTM به صورت سه لایه‌ی جداگانه به همراه حلقه‌ای جداگانه از ماده‌ای متفاوت  به رنگ قرمز (شکل سمت چپ)، و چاپ دو ماده‌ای حاصل با حلقه‌ی ساخته شده از ماده‌ی سخت BendLay در ساختار لایه‌ای پلی لاکتیک نرم (شکل سمت راست). ابعاد این طرح ۸×۸ سانتی‌متر است.

 

شکل ۶ (سمت چپ) نمونه‌ای از ساختاری سه‌لایه را نشان می‌دهد که برای چاپ شدن با پلی‌لاکتیک اسید نرم برنامه‌ریزی شده است و حلقه‌ای سخت‌تر (به رنگ قرمز) را نشان می‌دهد که در شکاف لایه‌ی وسطی نرم، قرار گرفته و بخشی از آن، پس از اتمام طرح توسط لایه‌های بالایی و پایینی ثابت شده است. در این حالت، امکان تولید چنین مدل با استفاده از چند ماده‌ نیز وجود دارد (شکل ۶ سمت راست). به طور مشابه، مدل‌های توری با سه یا تعداد لایه‌ی بیش‌تر و ساخته شده از پلی‌لاکتیک اسید نرم، می‌توانند حاوی بخش‌های تقویت‌ شده‌ای باشند که از پلی‌لاکتیک اسید سخت یا BendLay ساخته می‌شوند.

نتیجه‌گیری

در تحقیق اخیر، ساختارهای نساجی با استفاده از روش‌های SLS و FDM به طور سه بعدی چاپ شدند. با توجه به این که اکریلونیتریل بوتادائین استایرن برای تهیه‌ی ساختارهای ظریف بسیار شکننده است، پلی‌لاکتیک سخت و نایلون مورد استفاده در چاپ SLS، جهت کاربردهای نساجی مانند لباس خیلی سخت استفاده شده است. از این رو، ثابت شده است که می‌توان از پلی‌لاکتیک اسید نرم جهت ترکیب با موادی که از انعطاف‌پذیری کمتری برخوردارند، مانند BendLay، برای تولید این ساختارهای نساجی استفاده کرد. این مواد امکان تولید الگوها و روش‌های ساخت جدیدی برای پوشاک و کالاهای مرتبط را فراهم می‌کنند. همچنین، امکان تولید طرح‌های نوین و عملکردهای جدیدی که نمی‌توان با پارچه‌های نساجی متعارف دست یافت را، با این روش امکان‌پذیر است.

مولف :

حمیده نجارزاده

کارشناسی ارشد مهندسی شیمی نساجی و علوم الیاف، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب

بررسی مورفولوژی سطحی پارچه‌های تکمیل شده مقاوم حرارت

چکیده

در ادامه سری مقالات منسوجات و پوشش‌های مقاوم در برابر حرارت، در این مقاله جهت افزایش مقاومت حرارتی، نمونه‌های پارچه پنبه/پلی استری به وسیله ترکیب ضد آتش متورم شونده حاوی نانوذرات SiO2 مورد تکمیل قرار گرفتند. مطابق با تصاویر SEM ، این تکمیل ضد آتش از طریق ایجاد لایه مقاوم کربنی در معرض شعله و حرارت‌های بالا بر روی سطح پارچه مانع از انتقال حرارت به بستر و رسیدن اکسیژن به محل اشتعال شده و از سوختگی آن به میزان قابل توجهی جلوگیری به عمل می‏آورد. در این مقاله تصاویر SEM قبل و بعد از تکمیل مورد تحلیل قرارخواهندگرفت.

بررسی مورفولوژی سطحی پارچه‌های تکمیل شده به وسیله SEM

پارچه‌های تکمیل شده با ترکیب ضد آتش مقاومت خوبی در برابر اعمال حرارت از خود نشان دادند. در بخش‌های قبل توصیفی از فرآیندی که منجر به ایجاد چنین مقاومتی می‌گردد، بیان شد. در اینجا برای دریافت تصویری روشن‌تر از نحوه عملکرد این ترکیبات به کمک میکروسکوپ الکترونی SEM بافت بستر پارچه‌ای در چند مرحله مورد مشاهده و بررسی قرار گرفت.

بستر نمونه شاهد

مراحلی که مورد مشاهده قرار گرفتند، شامل بستر پیش از تکمیل، بعد از تکمیل و بعد از سوختن می‌باشد. ابتدا نگاهی به روند سوختن یک بستر خام می‌اندازیم. همانطور که در تصاویر زیر مشاهده می‌شود، نمونه شاهد دارای دسته‌ای از الیاف و نخ بدون حضور هرگونه ماده‌ای بر روی آنها است.

شکل۱- تصویر SEM از الیاف پارچه پیش از تکمیل

چنانکه مشاهده می‌شود، فضای خالی بسیاری در میان الیاف و نخ‌ها وجود دارد و الیاف با فاصله از هم قرارگرفتند. همین فضاهای خالی حجم زیادی از هوا را درون خود جای داده است که در مرحله سوختن در رساندن اکسیژن به نقطه اشتعال و ادامه آن کاملاً موثر است. شکل ۲ تصویری از نمونه پس از اشتعال را نشان می‌دهد.

شکل۲- تصویر SEM از الیاف تخریب شده پارچه خام در اثر سوختن

 

همانطور که در شکل ۲ مشاهده می‌گردد، نمونه بعد از تکمیل به طور کامل تخریب می‌شود. این تخریب حرارتی سبب از بین رفتن کامل الیاف گردیده و بخش‌های پلیمری آن ذوب و کاملاً به هم چسبیده می‌شوند و شکلی مشابه فیلم پلیمری را تشکیل می‌دهند. در شکل ۳ نیز می‌توان با بزرگنمایی بالاتری مشاهده نمود که بخشی از الیاف که به منبع شعله نزدیک تر بوده، کاملاً ذوب و تخریب شده است. در تخریب الیاف پلیمری جمع‌شدگی و چکه کردن بخش‌های پلیمری روی می‌دهد که این مساله در شکل ۳ نیز مشخص است. بخش‌ها تخریب شده، کاملاً در هم آمیخته و حالت بافت پارچه به کلی دگرگون شده است.

شکل۳- تصویر SEM از تخریب لیف یک پارچه تکمیل نشده درون پارچه در اثر اعمال حرارت

بستر بعد از تکمیل

تکمیل در نساجی فرآیندی است که طی آن لایه‌ای از یک ترکیب بر روی بستر پارچه پوشانیده می‌شود. این یک فرآیند کاملاً معمول در تولید محصولات نساجی است. در این پروژه نیز جهت ایجاد خاصیت بازدارندگی در برابر آتش از این روش که نسبتاً ارزان و کاربردی است، استفاده گردید. انتظار می‌رود که پس از تکمیل لایه‌ای از مواد جهت رسیدن به خاصیت مورد نظر بستر پارچه را بپوشاند. همانطور که در شکل ۴ مشاهده می‌گردد پس از تکمیل این فرآیند به طور کاملاً موفقیت آمیزی انجام شده است. لایه از مواد ضد آتش مورد نظر تمام فضای میان الیاف را پوشانده است که این مسأله نتیجه بخش بودن تکمیل را نشان می‌دهد.

شکل۴- تصویر SEM از دسته الیاف درون پارچه پس از تکمیل با ترکیب ضد آتش

تصویر فوق نشان می‌دهد که لایه‌ای از مواد فضای میان الیاف را پوشانده است. این اتفاق سبب می‌شود تا در معرض شعله یک لایه کربنی یکنواخت و گسترده سطح بستر را بپوشاند. این لایه علاوه بر آنکه از حجم اکسیژن موجود در میان فضای خالی الیاف کم می‌کند، در معرض شعله char گسترده‌ای را ایجاد می‌نماید که مانع از انتقال حرارت و اکسیژن می‌گردد.

در شکل ۵ و ۶ تصاویر با بزرگنمایی بالاتر از الیاف پیش و پس از تکمیل نیز آورده شده است. این تصاویر به خوبی نشان از ایجاد لایه‌ای بسیار نازک بر روی سطح الیاف است که در معرض شعله، بازدارندگی قابل توجهی را برای الیاف فراهم می‌آورد. نازک بودن این لایه تکمیلی نیز سبب می‌شود تا تغییرات چشمگیری در خواص این الیاف مشاهده نگردد.

شکل۵- تصویر SEM از الیاف درون پارچه پیش از تکمیل

شکل۶- تصویر SEM از الیاف درون پارچه پس از تکمیل با ترکیبات ضد آتش

 

بستر تکمیل شده پس از سوختن

نتایج آزمون اشتعال پذیری نشان از مقاومت بالای بسترهای تکمیل شده در برابر شعله داشتند. برای بررسی دقیق‌تر فرآیند مقاومت این الیاف، تصاویر زیر بسیار راه‌گشا هستند. شکل ۷ پارچه تکمیل شده را پس از قرارگیری در معرض شعله و حرارت بالا نشان می‌دهد.

شکل۷- تصویر SEM از تشکیل لایه محافظ کربنی (char) پس از سوختن پارچه تکمیل شده

همانطور که مشاهده می‌شود الیاف دچار هیچ‌گونه تخریبی نشده‌اند. نکته قابل ملاحظه تشکیل لایه‌ای بر روی سطح بستر و الیاف است که همان char است که عامل اصلی بازدارندگی و مقاومت در برابر شعله می‌باشد. این لایه کربنی دارای نرخ انتقال حرارت (هدایت حرارتی) بسیار پایینی است و تشکیل این لایه در دمایی کمتر از دمای تخریب الیاف اتفاق می‌افتد. از این رو، پیش از این که الیاف دچار تجزیه گردند، لایه تکمیل شده تجزیه و یک لایه محافظتی کربنی را تشکیل می‌دهد. شکل ۸ نمایی نزدیک‌تر از لایه کربنی تشکیل شده بر روی بستر را نشان می‌دهد.

شکل۸- تصویر SEM از تشکیل لایه کربنی بر روی الیاف درون پارچه تکمیل شده جهت محافظت در برابر شعله

همانطور که مشاهده می‌گردد لایه کربنی در بیرونی‌ترین و در سطح بستر ایجاد گردید. نحوه محافظت این لایه کربنی نیز از طریق ممانعت از انتقال حرارت به الیاف، رساندن اکسیژن به محل اشتعال و نیز جلوگیری از خروج مواد فرار حاصل از احتراق اتفاق می‌افتد. از این رو، به شدت در مقابل شعله مقاومت نموده و گسترش شعله را به میزان زیادی بر روی بستر پارچه کُند می‌نماید.

 

مولف :

علی صفوی، پیمان آقاسیلو

دکترای مهندسی شیمی نساجی و علوم الیاف، دانشکده مهندسی نساجی، دانشگاه صنعتی امیرکبیر تهران و مجتمع تحقیق و توسعه شهید میثمی

نظام ۵S

نظام آراستگی ۵S چیست ؟

۵S یا نظام آراستگی منجر به پیشگیری از حوادث و افزایش بهره وری می گردد . شاید بهتر باشد بگوییم هدف نهایی ۵S پیشگیری از اتلاف است . این نظام نخستین بار توسط ژاپنی ها به اجرا در آمد و نام این نظام هم تشکیل شده از پنج S است که در ادامه به تشریح پنج S  خواهیم پرداخت . قبل شروع بحث بهتر است یه این نکته اشاره شود که ۵S پیش شرط اجرای موفقیت آمیز سایر سیستم ها  و مدلها می باشد و مزیت آن این است که در همه جا قابل پیاده سازی است .

مقدمه
اجرای  ۵S برای رسیدن به هدف های متعددی اجرامی شود.برخی از مهم ترین هدف ها عبارتند از ایمنی و بهداشت ، بهره وری ، صرفه جویی در هزینه ها ،کیفیت و پیشگیری از خرابی ها در محیط هایی که بااجرای نظام آراستگی مدیریت می شوند ، اشیا زاید و غیر ضروری وجود ندارد و اقلام موجود با نظمی خاص مرتب می شوند و این امرتا حد زیادی موجب صرفه جویی و ایمنی محیط خواهد شد . اجرای منظم مراحل نظام آراستگی محیطی پاکیزه وبهداشتی رافراهم می آورد و از همه مهم ترتلاش برای ایجاد عادت های صحیح درکارکنان مهم ترین عامل درتحقق محیط های آراسته است واین مهم دراجرای بند پنجم حاصل خواهدشد. وجودمحیطی سامان یافته ازلوازقبل از ارجای نظام آراستگی 5sم تولید یاارائه خدمات باکیفیت است.از ضرورت های مقدم بودن اجرای این نظام می توان به نمونه های زیر اشاره گردد:

سرعت دستیابی افزایش می یابد
نتایج برای همه ی افراد قابل درک است .
محیط کاری تمیز و سازمان یافته خواهد شد .
عمر وسایل و آلات کار افزایش می یابد
هزینه پیاده سازی پایین

پیشینه

شروع چنین حرکتی را به ژاپن نسبت می دهند اما امروزه بسیاری از کشور ها ، این نظام را به اجرا در آورده اند . به ویژه کشور سنگاپور که نظام آراستگی را به عنوان یک نهضت ملی شروع کرده است .
سیستمی تحت عنوان ۵S ، برای اولین بار بعد از جنگ جهانی دوم ، در ژاپن شکل گرفت . ولی ایده اولیه این سیستم ، ژاپنی نمی باشد . ژاپنی ها با الگو برداری از برخی صنایع آمریکایی و اروپایی و پس از توسعه و سیستماتیک نمودن آن ،  این ۵S  را ارایه نمودند .
الگوهای اولیه ای که مورد استفاده ژاپنی ها قرار گرفت شامل سه دسته از صنایع آمریکایی و اروپایی می باشد . دسته اول صنایعی می باشند که رعایت بهداشت ، تمیزی ونظم از زیر ساختهای اساسی آن می باشد ، مانند صنایع بهداشتی و دارویی یا صنایع میکروالکترونیک که عموما نیازمند محیطی تحت عنوان اتاق تمیز یا  ” Clean Room ” می باشند.
دسته دوم ، سازمانهای خدماتی مانند هتل ها ، سوپر مارکتها ، کتابخانه ها و مراکز تفریحی را در بر می گیرد . در این سازمانها ، مشتری با محیط سازمان تماس مستقیم و نزدیک دارد حساسیت بالای مشتریان اینگونه از سازمانها به تمیزی ، نظم و سرعت پاسخگویی به  خواسته هایشان ، موجب می شود که این سازمانها برای بقا و رقابت ناچار باشند که اصول خاصی را رعایت نمایند .بطور کلی در آمریکا رعایت اینگونه از اصول ( چه اجبار قانونی باشد و چه الزام عرفی و صنفی ) در زمینه هایی که مرتبط با بهداشت و سلامتی انسانها می باشد،     ” خانه داری خوب .. یا “Good House Keeping” نامیده می شود .
دسته سوم ، شامل سازمانهای پیشرویی می باشند که به اهمیت مباحثی مانند انسان – ماشین، انسان – کار و انسان  –  محیط توجه خاصی نموده و تلاش نموده اند که ارتباطی منطقی و سالم بین ” انسان –  ماشین- کار ” پدید آورند .

عبارت « پنج اس » ۵S  براساس حروف ابتدای پنج واژه ژاپنی انتخاب شده است:
ساماندهی Seiri
پاکیزه سازی Seiso
نظم و ترتیب Seiton
استانداردسازی Sekitsu
انضباط Shitsuke
در ادامه مبانی و اصول هر یک از پنج واژه ۵S شرح داده می‌شود.

ساماندهی (سازماندهی ، تفکیک و تعمیر  یا  Seiri )

در دیدگاه ۵S ،  سامساماندهی Seiriاندهی عبارت است از نظم دادن به کلیه اجزای یک سازمان جهت نیل به اهداف. از دیدگاه « پنج اس » ساماندهی به معنای تشخیص ضرور از غیرضرور، اتخاذ تصمیمات قاطع و اعمال مدیریت اولویتها برای رهایی از غیرضروریها است. در دیدگاه « پنج اس » ، ساماندهی امری دشوارتر از قراردادن اشیاء در گوشه‌ای می‌باشد و هدف ایجاد نظمی مطلوب و مناسب است. به منظور موفقیت در ساماندهی می‌بایستی به اولویت بندی پرداخت. به طور خلاصه این S به معنی جدا کردن آنچه ضروری است از غیر ضروری ها می‌باشد. نمونه هایی از اجرای این S را می توان بصورت زیر فهرست نمود:
–  تفکیک اشیاء ضروری از غیر ضروی ( مشخص کردن ملزومات اداری که در اطراف شما وجود دارد و طبقه بندی آنها با توجه به اولویت استفاده از آن ، تفکیک فرمهای از رده خارج و فرمهای در گردش ).
– اشیایی را که استفاده نمی کنیم دور بریزیم ( دور ریختن برگهای زائد ).

نظم و ترتیب (Seiton )

نظم و ترتیب Seitonدر دیدگاه ۵S ،  نظم و ترتیب عبارت است قرار دادن اشیاء در مکانهای مناسب و مرتب به نحوی که بتوان از آنها به بهترین وجه استفاده کرد. نظم و ترتیب راهی است برای یافتن و بکار بردن اشیای مورد نیاز ، بدون انجام جستجوهای بیهوده. هنگامی که هر چیز با توجه به کارکرد و در نظر گرفتن کیفیت و ایمنی کار در جای مناسب و مشخص قرار داشته باشد، محل کار همواره منظم و مرتب خواهد بود. بدین منظور باید همه وسایل، اقلام و فرمهای مورد نیاز را که قبلا در اس یک  شناسایی نموده و کارکرد هر یک از آنها را نیز مشخص نموده‌ایم را در جای مناسب قرار دهیم به نحوی که با سرعت و سهولت قابل دسترس باشند. به عبارت دیگر قرار دادن اشیا در بهترین مکان به بهترین طریق ممکن و امکان دسترسی به آن با حداکثر سرعت (زیر ۳۰ ثانیه). نمونه هایی از اجرای این S را می توان بصورت زیر فهرست نمود:
–  اشیایی را که غالباً استفاده می کنیم، در محل کار قراردهیم (تجهیز میزهای افراد به ملزومات اداری)
–  اشیایی را که به ندرت استفاده می کنیم در جایی دور از دسترس قرار دهیم (استفاده از سیستم بایگانی مناسب به طوری که سوابق کاری سالهای گذشته در جاهای دورتری قرار گیرد، استفاده از کتابخانه یا قفسه های مخصوص جهت قرار گرفتن کتابها و جزوات و دستورالعملها)
–   برچسب گذاری و شناسایی کلیه زونکنها، فایلها، قفسه ها ( برچسب گذاری فایلها به نحوی که نشان دهنده محتویات آن باشد)
–  استقرار هر چیز در جای مشخص و مخصوص به خود (استفاده از فایلها و قرار دادن ملزومات اداری در جای خود، استقرار و طبقه بندی فرمها در قفسه های مخصوص، استفاده از کازیه جهت طبقه بندی نامه ها و یا کارهای در دست اجرا).
–   آوردن و بازگرداندن هر چیز در حداقل زمان (بازگرداندن زونکن سوابق به محل بایگانی، مرتب کردن اقلام و وسائلی که روزانه با آن سر و کار داریم، قرار دادن صندلی پشت میز کار در هنگام ترک محل کار).
علامت گذاری محدوده ها و محل استقرار اشیاء و شناسایی افراد ( تابلو های مشخص کننده نام افراد و یا استفاده از تگهای شناسایی، مشخص شدن محل استقرار خودروهای شرکت، طراحی جانمایی میز کاری افراد ).
–   نظم و ترتیب در تابلوی اعلانات ( نصب پلاکاردهای تبلیغاتی شرکت در جاهای مناسب).
–  طراحی اعلانات به نحوی که خواندن آنها آسان باشد ( استقرار مناسب مانند در معرض دید بودن، طراحی زیبا و خوانا بودن ).

پاکیزه سازی (  Seiso )

پاکیزه سازی Seisoدر دیدگاه ۵S پاکیزه سازی عبارت است از دور ریختن زوائد و پاکیزه کردن اشیاء از آلودگیها و مواد خارجی. به عبارت دیگر پاکیزه سازی نوعی بازرسی است. بازبینی و پاکیزگی محیط کار برای حذف آلودگی مورد تأکید در این بخش از نظام «پنج اس»قرار دارد. برخی از لوازم، تجهیزات و مکانها لزوماً باید بسیار پاکیزه و عاری از هر نوع آلودگی نگهداری شوند. بنابراین لازم است که آنها را دقیقاً شناسایی نموده و بر این باور بود که پاکیزه سازی تنها تمیز کردن محل کار و لوازم موجود در آن نیست بلکه پاکیزه سازی امکان انجام بازرسی و بازبینی را نیز بایستی فراهم آورد. به عبارت دیگر پیشگیری از کثیفی و پاکیزه نگه داشتن مداوم محیط، اموال و افراد و حذف و یا کنترل آلودگی و یادآوری این نکته که محل کار خود را همانند خانه خود بدانیم. نمونه هایی از اجرای این S را می توان بصورت زیر فهرست نمود:
–  تعریف مسئولیتهای تمامی افراد برای پاکیزگی محل کار (حفظ نظافت و پاکیزگی محیط کار هر یک از پرسنل، پاکیزگی و نظافت البسه پرسنل ).
–   انجام بازبینی و پاکیزه سازی مستمر توسط مجری ارائه خدمات
–  شناسایی و رفع خرابیهایی که در اثر نشتی ها فرسایش ها، ترک ها و غیره بوجود آمده است
–  شناسایی منابع آلودگی و سعی در حذف و یا کنترل آن
–   تمیز کردن محل کار (شستشوی مرتب با مواد ضدعفونی کننده، نظافت در انبار، جمع آوری لوازم مستعمل، تمیز کردن هر چیز بلافاصله بعداز کثیف شدن).
–  حذف آلودگیهای گرد و غبار (استفاده از تهویه مطلوب در انبار و سالن ها، استفاده از فیلترهای صافی هوا، استفاده از کاورها، قرار دادن اقلام و اشیا در محفظه های دربسته).
–  پاکیزه کردن محلهایی که از چشم افراد به دور است (زیر میزها، گوشه های اتاق، زیر ملزومات اداری و تجهیزات فنی، پشت پرده پنجره ها، فایلها، کشوها و…).

استانداردسازی (   Seikitsu )

استاندارد سازی Seiketsuدر دیدگاه ۵S ، استانداردسازی عبارت است از کنترل و اصلاح دائمی سازماندهی ، نظم ، ترتیب و پاکیزگی. تاکید اصلی در استانداردسازی متوجه مدیریت است که با استفاده از چک لیستهای مناسب و استاندارد کردن مقررات با استفاده از نوآوری و خلاقیت، محیط کار را به نحوی استاندارد و کنترل نماید که همواره همه عوامل با سرعت و دقت لازم مورد استفاده قرار گیرند. نمونه هایی از اجرای این S را می توان بصورت زیر فهرست نمود:
–  بازبینی دوره ای (تشکیل کمیته بازرسی، بازرسی و بازدید از مجموعه تحت پوشش، برگزاری ممیزی داخلی).
–   استفاده از علائم و نشانه ها ( علائم نشاندهنده جهت و راهنما ).
–   علامتگذاری محدوده های خطر و یا مراقبت خاص (در انبار مواد شیمیایی، تجهیزات با فشار کارکرد بالا ).
–   علایم مربوط به تجهیزات خاموش کننده ( علائم مربوط به زنگ خطر و وسایل ایمنی و راهنمای سیستم اطفای حریق، تابلوهای سیگار کشیدن ممنوع ).
–   تمهیدات پیشگیری از خطا و اشتباه (آموزش پرسنل در خصوص بروز خطر، تدوین دستورالعملهای کاری برای استفاده از تجهیزات ویژه ).
–    برچسبهای نشاندهنده میزان دقت ابزار ( نصب میزان دقت تجهیزات و تاریخ اعتبار و کنترل برای آنها ).
تدوین دستورالعمل اجرای سیستم
– تشکیل جلسات کمیته راهبری ، بررسی نتایج بازرسی های دوره‌ای و اخذ تصمیمات لازم برای پیشبرد اهداف ۵S
–   فعالیتهای لازم توام با مسابقاتی برای ساماندهی، مرتب کردن و تمیز کردن هر چه بهتر ( در نظر گرفتن یک معیار در ارزیابی نمایندگیها و تعیین واحد نمونه در شرکت و اختصاص یکی از پارامترهای ارزیابی ماهیانه پرسنل به امر پاکیزگی محل کار ).

 

انضباط ( Shitsuke )انظباط Shitsuke

در دیدگاه ۵S ، انضباط عبارت است از آموزش عادات و توانایی هایی جهت انجام یک وظیفه خاص. نکته اصلی در اینجا ایجاد عادات درست به جای عادات نادرست است. این کار را باید از طریق آموزش شیوه های درست انجام کار به افراد و تمرین دادن آنان در این زمینه آغاز نمود. همچنین این تمرینها از طریق وضع مقررات و پیروی جدی از آنها تحقق می پذیرد. به عبارت دیگر انضباط فرآیند تکرار و تمرین انجام یک کار است. مثلاً کاملاً ضروری است که رعایت مقررات ایمنی برای افراد به صورت یک عادت درست درآید. نمونه هایی از اجرای این S را می توان بصورت زیر فهرست نمود:
– تمرین نظم و ترتیب ( آموزش ، نظارت مستمر ، ارزیابی و پاداش به پرسنل جهت نظم و انضباط ).
– تمرین وقت شناسی ( آموزش استفاده بهینه از زمان، بخصوص در بخش تعمیرات در سالنها و برقراری جلسات ).
–  توجه به زیباییها و رعایت ظواهر ( استفاده از لباسهای کار مناسب در اداره و یا سازمان ).

اقدامات لازم برای  پیاده سازی ۵S

گام نخست پیاده سازی ۵S  –  تعریف مسولیتها :

در گام اول  پیاده سازی ۵S تعیین میشود که که هر یک از مسئولیتها بر عهده کدام یک از بخشهای سازمان می باشد

گام دوم پیاده سازی ۵S  –  تشکیل کمیته ۵S  :
اعضای کمیته ۵S به این صورت انتخاب میشوند : از هر بخش یک نفر مسئول اجرای مصوبات کمیته در بخش محل فعالیت خود میشود.و در ضمن یک نفر بعنوان دبیر کمیته مسئول انجام کارهای اداری میشود.

گام سوم پیاده سازی ۵S    _ اجرا  :

این گام معمولا شامل پنج فاز می باشد.

فاز اول گام اجرای پیاده سازی ۵S  :

در فاز اول هر فرد باتوجه به محل کار خود لیستی از کلیه اقلام موجود و همچنین ضروری و غیر ضروری بودن هر یک را مشخص کرده و در فرمی به نام فرم اقلام موجود وارد میکند.
سپس کار تفکیک اقلام صورت میگیرد.قسمتی از محل کار بعنوان اقلام غیر ضروری تعیین میشود و اقلام تا تعیین تکلیف اقلام غیر ضروری(دور ریختن،تعمیر،فروش و…) در آن محل باقی میمانند.

فاز دوم گام اجرای پیاده سازی۵S  : نظم وترتیب

پس از تعیین تکلیف اقلام ضروری و غیر ضروری، دسته بندی اقلام ضروری بر اساس ماهیت تواتر نیاز صورت می پذیرد.

در مرتب سازی و اجرای فاز نظم و ترتیب به نکات زیر توجه میشود :

•    برای انبار کردن و ذخیره کردن اقلام ، از روش اولین استفاده گردد. (FIFO) وارده اولین صادره
•    برای هریک از اقلام ، مکان مشخصی در نظر گرفته شود.
•    کالا ها، اقلام و محل قرار گرفتن آنها باید به صورت سیستماتیک برچسب گذاری شود.
•    اقلام و اشیاء طوری قرار گیرد که با صرف حداقل زمان ممکن ، قابل دسترسی باشد.
•    اقلام و اشیاء طوری قرار گیرد که به آسانی قابل دسترسی باشد.
•    وسایل و ابزار ویژه و خاص از وسایل عادی مجزا نگهداری شوند.
•    ابزار و وسایلی که مرتبا مورداستفاده قرار می گیرند در نزدیکی کاربران قرار گیرد.
همچنین فعالیتهای زیر برای اجرای کامل این فاز می بایست صورت پذیرد:

برچسب گذاری
در این مرحله کلیه کازیه های هر میزتوسط برچسبهای مخصوص مشخص شده و ترتیب قرار گرفتن نامه ها بر اساس تاریخ آن می باشد.
کلیه اتاقها مجهز به ساعت دیواری (حتی الامکان متحدالشکل) باشد.
– برای وسایل شخصی پرسنل مانند کیف ، چادر، کت و…در هر اتاق مکان مناسبی جهت نگهداری در نظرگرفته شود به طوریکه ایجاد مزاحمت برای سایر افراد ننماید.
کلیه زونکن ها از نظر نظم و ساماندهی توسط برچسب مخصوص نامگذاری میشود.

فاز سوم گام اجرای پیاده سازی۵S  : پاکیزه سازی

قبل از مرتب سازی و جایگذاری اقلام ابتدا می بایست نظافت اساسی و پاکیزه سازی اساسی در کل ساختمان صورت پذیرد. پس از انجام پاکیزه سازی کلی و قرارگرفتن اقلام بر سر جای خودپاکیزه سازی جزیی به صورت برنامه روتین هفتگی صورت خواهد پذیرفت.
پاکیزه سازی کلی
برای اجرای پاکیزه سازی کلی ، محیط کار به صورت کلی ارزیابی و موارد آلودگی ، خرابی ، شکستگی ، نشتی ، فرسایش و…. شناسایی و اعلام میشود. مسوول انجام ارزیابی محیط توسط کمیته پنج اس مشخص میشود.
فرد یا افراد مسوول اقدام به بازبینی از قسمتهای مختلف نموده و طی گزارشی موارد خرابی را به این کمیته گزارش می دهد. در جلسه کمیته پنج اس این گزارش بررسی و صورت جلسه ای جهت رفع عیب موارد اساسی مشخص می گردد .
پاکیزه سازی جزیی و روزمره
گروه خدماتی ، به صورت روزمره اقدام به انجام فعالیتهای پاکیزه سازی  ( شامل : سرویس بهداشتی ، معابر لوازم اداری و کامپیوترها و … ) جهت حفظ پاکیزگی و نظافت محیط می نمایند.
فاز چهارم گام اجرای پیاده سازی۵S  : استاندارد سازی

– برای کلیه اتاقهای ساختمان کد گذاری یا شماره گذاری صورت گرفته و نام واحد یا اداره توسط تابلویی در بیرون اتاق و کد اتاق بر روی آن شناسایی می شود.
•    کد و نام هر اتاق به صورت تابلو راهنما تهیه شده و در محلهای عمومی نصب میگردد.
•    برای هر کدام از ساختمانها نقشه جانمایی تهیه شده و شماره اتاقها برروی آن مشخص گردیده و در محلهای عمومی نصب میگردد.
•    کلیۀ موارد و پارامترهای در نظر گرفته شده در جلسات کمیته راهبری به صورت مستند درآمده و درقالب دستورالعمل اجرایی پنج اس به کلیۀ واحدها ابلاغ می شود.
•    از علائم استاندارد برای علامتگذاری محدوده های خطر و یا مراقبت خاص( در انبار مواد شیمیایی , تجهیزات با فشار کارکرد بالا … ) ، تجهیزات خاموش کننده (علائم مربوط به زنگ خطر و وسایل ایمنی و راهنمای از سیستم اطفای حریق، تابلوهای سیگار کشیدن ممنوع … ) استفاده می شود.

فاز پنجم گام اجرای پیاده سازی۵S  :: انضباط

ایجاد انضباط و نهادینه کردن آن در مجموعه از طریق آموزش شیوه های درست انجام کار به افراد و تمرین دادن آنان در این زمینه صورت می پذیرد. همچنین این تمرینها از طریق وضع مقررات و پیروی جدی از آنها تحقق می پذیرد.
پس از اجرای نظام آراستگی 5S

مشکلات اجرای ۵S :
موانع و مشکلات اجرای نظام ۵S که عمده ترین موانع و مشکلات عبارتند از :
•    عدم آموزش کافی کارکنان جهت اجرای صحیح سیستم
•    عدم شناخت کافی از این نظام و توانائیهای آن و عدم حمایت لازم مدیران ارشد.
•    عدم توجه به تداوم اجرای اصول۵S و بلند مدت بودن اجرای آن
•    ساده انگاشتن نظام ۵S  و عدم بررسی عمیق آن
•    تصویر و برداشت ناصحیح از هزینه بر بودن اجرای این نظام در اوایل اجرای آن
با وجود مشکلات فوق الذکر پیاده سازی اصول ۵S با کمک متخصصین و مشاورین کار آمد بسیار ساده بوده و به محض قدم نهادن در آن، مراحل بعدی با کیفیت مطلوب تر قابل اجرا می باشد.

مزایای اجرای نظام آراستگی ۵S :

•    جلوگیری از انباشته شدن ضایعات
•    افزایش درآمد ناشی از فروش به موقع و مقرون به صرفه ضایعات صنعتی به علت تفکیک کردن آنها
•    استفاده از قفسه بندی و ارتفاع در چیدمان مواد و صرفه جویی در سطح اشغال محیط کار
•    جلوگیری از آتش سوزی، احتراق، انفجار، سقوط اجسام و سایر حوادث مشابه در اثر کاهش تراکم مواد زائد و ضایعات و مراقبت از آنها.
•    جلوگیری از دور ریختن مواد، قطعات سالم به همراه ضایعات و زوائد
•    جلوگیری از گم شدن و یا مخفی ماندن، مواد، قطعات و ابزار در هم با یکدیگر در اثر انباشت نامنظم آنها.
•    سهولت در رفت آمد لیفتراکهای دستی و لیفتراکها در محیط کار
•    نمایان بودن قطعات، ابزار و مواد در قفسه ها و جلوگیری از پنهان شدن آنها از چشم
•    جلوگیری از هر گونه نشت آب، روغن، گاز، باد و سایر مواد به منظور ایجاد ایمنی و جلوگیری از ضایع شدن و نیز صرفه جویی در انرژی.
•    پاکیزگی سطح محیط کار و جلوگیری از لغزیدن کارکنان و زمین خوردن آنها و بروز حوادث در حین کار
•    رنگ آمیزی مرتب محیط کار و ماشین آلات و نیز تجدید خط کشی ها
•    ایجاد فرهنگ پیشگیری به جای تعمیر
•    رعایت بهداشت، سلامتی و ایمنی کارکنان
•    کاهش خستگی و آزردگی های ناشی از کار در محیط شلوغ ، نامطبوع و حادثه ساز
•    انجام خانه تکانی های روزانه ، هفتگی ، فصلی و سالانه توسط کارکنان به منظور مشارکت عمومی در آراستگی
•    آمادگی مستمر و لحظه ای محیط کار برای بازدیدهای غیر مترقبه مشتری و هر بازدید کننده مهم دیگر از محیط کار

عوامل موفقیت اجرای نظام  ۵S

برخی از عوامل موثر در اجرا و پیاده سازی موفق نظام آراستگی ۵S عبارتند از:
•    حمایت و پشتیبانی کامل و قاطع مدیریت ارشد و تاکید بر آگاهی کامل آنها از نظام آراستگی ۵S
•    بستر سازی ، زمینه سازی و فرهنگ سازی مناسب در این زمینه
•    آموزش مستمر در کلیه سطوح(مدیران ارشد، میانی و کلیه کارکنان) جهت توجیه اهداف، منافع و استاندارد ها و مکانیزم عملکرد در نظام ۵ اس
•    انتخاب افراد آگاه و دلسوز، علاقه مند و پیگیر برای مسئولیت های اجرایی نظام ۵S
•    مستمر بودن و تداوم اجرای نظام ۵S
•    تهیه دستورالعمل های اجرایی ، چک لیست های ارزیابی و ممیزی و انجام ارزیابی های دوره ای برای بهبود روش های پیاده سازی و افزایش اثر بخش نظام آراستگی ۵S
•    تهیه و اجرای روش های تشویقی و تنبیهی مناسب در جهت اجرای موفق تر نظام آراستگی ۵S
•    تعهد مشارکت مداوم مدیر ارشد و حمایت کامل مدیریت ارشد

منبع : www.msi.co.ir

۶ عاملی که می‌تواند وفاداری به برند شما را افزایش دهد

هر کسب‌‌وکاری برای دوام آوردن باید بتواند از کسب‌وکارهای رقیب جلو بزند. حفظ مشتریان فعلی یکی از بارزترین لازمه‌های پیشرفت کسب‌و‌کارهای نوپا و حتی باسابقه است، اما متأسفانه بسیاری از برندها فقط به جذب مشتریان جدید توجه دارند و احتمالا یادشان رفته است که استمرار خرید مشتریان فعلی نقش بسزایی در بقای برند دارد. در پژوهشی که توسط یک شرکت ارائه‌دهنده‌ی خدمات مخابراتی در آمریکا انجام گرفت، از شرکت‌کنندگان در مورد برند مورد علاقه‌شان سؤال شده بود و اینکه چرا نسبت به آن برند وفادار مانده‌اند. در این پژوهش، ۷۵درصد شرکت‌کنندگان اعلام کردند، برندها باید راهکارهای هوشیارانه‌تری را در جلب وفاداری و حفظ مشتری در پیش بگیرند. در ادامه با ما همراه باشید تا تعدادی از مشوق‌هایی را که در وفاداری به برند مؤثر هستند، با یکدیگر مرور کنیم.

 

۱. تعهد سازمانی

 

این روزها مشتریان خیلی آگاهانه‌تر رفتار می‌کنند و انتظارات متفاوت‌تری از برندها دارند. امروزه از برندها انتظار می‌رود، فارغ از منفعت‌های مالی به جلب رضایت گروه‌های مردمی خاص نیز توجه نشان دهند. علت وفاداری برخی مشتریان به یک برند از هم‌سو بودن آن برند با عقاید شخصی‌شان ناشی می‌شود.

هم‌سو شدن برندها با عقاید شخصی اقلیت‌ها به‌ویژه در موفقیت کسب‌وکارهای کوچکی که بتوانند بر پایه‌ی بازاریابی جاویژه (برآورده ساختن نیازهای یک بازار هدف حاشیه‌ای) جلو بروند، نقش بسزایی دارد. مثلا برندهای مواد غذایی‌ که در تولید محصولات‌شان از مواد اولیه‌ی محلی استفاده می‌کنند، مروج ارزش‌هایی هستند که به‌طور حتم مورد توجه حامیان جنبش مواد غذایی محلی قرار خواهد گرفت. حامیان این جنبش ترجیح می‌دهند صرفا از مواد غذایی کشت شده یا تولید شده در منطقه‌ی جغرافیایی خودشان تغذیه کنند.

هم‌سو شدن با عقاید شخصی اقلیت‌ها در موفقیت کسب‌وکارهای بزرگ نیز بی‌تأثیر نیست. مثلا هول فودز (Whole Foods) از جمله موفق‌ترین برندهایی است که توانست توجه گروه خاصی از مشتریان را به خود جلب کند که طرفدار محصولات ارگانیک هستند. این برند هم اکنون به یکی از مطرح‌ترین سوپرمارکت‌های زنجیره‌ای با فروش بالا تبدیل شده است. در نتیجه اگر کسب‌وکار خود را بر اساس اصول اخلاقی پیش ببرید، علاوه بر اینکه در روابط کاری‌تان بهبود حاصل خواهد شد، صداقت و خلوص نیت‌تان نیز بر مشتریان آشکار می‌شود.

 

۲. شبکه‌های اجتماعی

 

در دنیای کسب‌و‌کار امروز، شبکه‌های اجتماعی نقش بسزایی در رسیدگی به امور مشتریان دارند. این روزها اگر مشتری اعتراضی داشته باشد، کمتر پیش می‌آید اعتراضش را از طریق ارسال نامه گوشزد کند، چرا که برقراری ارتباط از طریق رایانامه و شبکه‌های اجتماعی به مراتب کم‌زحمت‌تر است. اما شبکه‌های اجتماعی فقط مختص دریافت اعتراضات نیستند، بلکه برندها می‌توانند با حضور مستمر در این شبکه‌ها به مشتریان‌شان نشان دهند که همیشه برای خدمت‌رسانی حاضرند.

در سال‌های اخیر، بازار کسب‌و‌کارهای محلی نظیر بقالی‌هایی که عمده‌ی مشتریان‌شان اهالی محل هستند، از رونق افتاده است. صاحبان این‌گونه کسب‌و‌کارهای کوچک‌مقیاس تک به تک جوابگوی مشتریان هستند و اهالی محل را به چشم یک خانواده می‌بینند. درست است که صاحبان برندهای بزرگ نمی‌توانند با تک‌تک مشتریان‌ جداگانه ارتباط برقرار کنند، اما همین که در شبکه‌های اجتماعی حضور فعال داشته باشند، مشتری احساس اطمینان و دلگرمی پیدا خواهد کرد.

به برندها توصیه می‌شود پاسخگویی سریع و شفاف را از خیریه‌ها و مؤسسات غیرانتفاعی یاد بگیرند. مثلا صلیب سرخ آمریکا سؤالات بسیار زیادی پیرامون اهدای کمک‌های مردمی در صفحه‌ی فیسبوک خود دریافت می‌کند و همیشه به این سؤالات در سریع‌ترین زمان و البته کامل و مؤدبانه پاسخ می‌دهد.

 

۳. خاطره‌انگیزی

 

معمولا محصولاتی که بتوانند بخشی از خاطرات کودکی مشتریان‌‌شان را زنده کنند، مورد توجه قرار می‌گیرند و به ویژه در فضای مجازی سروصدا می‌کنند. اگر صاحب برندی هستید که سابقه‌ای چندین و چند ساله دارد، از این فرصت غافل نشوید و به فکر راهکاری باشید که برندتان حس خاطره‌انگیزی مشتریان‌ را تحریک کند. برای این منظور می‌توانید از کمپین‌های برندینگ و بازاریابی کمک بگیرید و سعی کنید با زنده کردن خاطرات شیرین و دلپذیر در ذهن مشتریان، حس همبستگی ایجاد کنید.

در قسمت دوم فیلم علمی تخیلی بازگشت به آینده (۱۹۸۹)، مارتی مک‌فلای (Marty McFly)، پسر نوجوانی که به تازگی از سفر به گذشته بازگشته است، این بار به آینده سفر می‌کند و در ۲۱ اکتبر ۲۰۱۵ ظاهر می‌شود. تقریبا همین دو سال پیش، شرکت پپسی به دوستداران سه‌گانه‌ی بازگشت به آینده نوید داد که در همین تاریخ تعداد محدودی نوشابه با بطری‌ ویژه پپسی پرفکت (Pepsi Perfect) عرضه خواهد کرد. این بطری‌ها دقیقا همان شکلی از برند پپسی بودند که مارتی و همراهانش در سفر به آینده نوش جان کردند. روز موعود فرا رسید و تمامی بطری‌ها در یک چشم بر هم زدن به فروش رفت.

 

۴. اعتماد

 

اگر در حوزه‌ی کاری خودتان متخصص باشید، مشتری به محصول تولیدی شما اعتماد خواهد کرد. می‌توانید تجربه و تخصص‌تان را در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی تبلیغ کنید تا جامعه‌ی هدف از خبرگی و شایستگی‌تان مطلع شود. به این ترتیب، میزان فروش و علاقه‌مندی مشتریان به محصولا‌ت‌تان بالا می‌رود و آگاهی مردم درباره‌ی برندتان نیز افزایش پیدا می‌کند. درباره‌ی روش‌های جلب اعتماد مشتری بیشتر بدانید.

 

۵. تخفیف و فروش ویژه

 

در یک نظرسنجی‌ با موضوع وفاداری به برند، تخفیف و فروش ویژه به‌عنوان یکی از پرتکرارترین دلایل وفاداری به برند در صدر جدول قرار گرفت. مشتریان به دلایل مختلفی نسبت به یک برند وفادار می‌مانند، اما اگر بتوانید به وفاداری مشتری پاداش بدهید، نه تنها خاطره‌ی یک تجربه‌ی دل‌انگیز را در ذهن‌ او رقم خواهید زد، بلکه باعث می‌شوید که یک رابطه‌ی متقابل پرمنفعت بین برندتان با مشتری شکل بگیرد. در مجموع، اگر مشتری احساس کند برایش ارزش قائل هستید و قدر وفاداری‌اش دانسته می‌شود، دلیلی ندارد از پایبندی به برندتان منصرف شود.

مثلا در برخی کشورها، روزنامه‌ها برای جذب خواننده اقدام به عرضه‌ی کوپن می‌کنند. برندها نیز می‌توانند با در نظر گرفتن تخفیفات ویژه و عرضه‌ی کوپن، مشتریان‌شان را راضی نگه دارند. پوشاک گپ (Gap) یکی از شناخته شده‌ترین برندهایی است که به طور منظم با ارائه‌ی تخفیفات استثنایی، مشتریان زیادی را به پای صندوق‌های خرید می‌کشاند. حتی فروشگاه‌های مواد غذایی می‌توانند به مشتریان‌شان کارت هدیه بدهند و درصدی از خرید مشتری را به‌عنوان امتیاز به کارتش اضافه کنند. بعضی کتابفروشی‌ها با شرکت در طرح‌های فصلیِ خانه‌ی کتاب، تخفیفات ۲۰ تا ۲۵ درصدی برای مشتریانش‌شان در نظر می‌گیرند. برخی فروشگاه‌های زنجیره‌ای نظیر هایپرمارکت نیز حدود ۱۰ الی ۱۵ درصد مجموع مبلغ خریداری شده را به مشتری تخفیف می‌دهند.

 

۶. خدمات مشتری

 

تمامی عواملی که تا به اینجا بررسی کردیم، در ارائه‌ی خدمات مداوم و باکیفیت خلاصه می‌شوند. مداومت در کیفیت و ارزشمند شمردن تک‌تک مشتریان از جمله کلیدی‌ترین رموزی هستند که برندتان را به موفقیت می‌رسانند. تعامل رو در رو در عصر ارتباطات اینترنتی رنگ باخته است، اما هنوز هم تبلیغات دهان به دهان در شبکه‌های اجتماعی نقش بسزایی در بقای برندها دارند. اگر با مشتریان‌تان با احترام و صداقت رفتار کنید، مشتریان نیز رفتار محترمانه‌ای را نسبت به برندتان در پیش خواهند گرفت.

بعد از اینکه کالا یا خدمات‌تان را فروختید، نباید مشتری را از یاد ببرید، بلکه مشتریان‌تان را مطمئن کنید که از کالا یا خدمات فروخته شده پشتیبانی خواهید کرد. خلاصه اینکه یادتان باشد وقتی مشتری کالا یا خدماتی را از برندتان خریداری کرد، در قبال کالا یا خدمات فروخته شده مسئول هستید.

بدون شک حفظ مشتریان فعلی یک برند کار ساده‌ای نیست، اما مطمئن باشید اگر بتوانید مشتریان‌تان را با در پیش گرفتن استراتژی‌های رقابتی صحیح حفظ کنید، ضرر نخواهید کرد. قطعا مشتریانی که در حال حاضر نسبت به برندتان وفادار هستند و خریدشان استمرار دارد، یکی از ستون‌های اصلی بقای فعالیت‌های تجاری‌تان محسوب می‌شوند. پس به جای اینکه فقط به جذب مشتریان جدید فکر کنید، قسمتی از تلاش‌هایتان را به حفظ مشتریان فعلی برندتان اختصاص دهید.

 

منبع :http://www.sailthru.com

مترجم : صدف دژآلود

12